Thuthang Ngandan Bulhram

Salai Siang Lian Uk (Kianghrol)

Thuthang ngan tikih theih ttul bulhrambik cu Dikdawhnak (Accuracy), Tawifelnak (Brevity) le Fiangfainak (Clarity) hi an si.

A hmaisabik le thupibik cu dikdawhnak hi a si. Thuthang cu a dik lo ahcun man a nei lo. A ngaingai ahcun man a nei lo timi hnak in a bese sawn. Thuthang dik lo cun thuthangca zalen (free press) a nunsuah theinak ding ih a ttulbik mi, mipi in thuthang an rinsan ngamnak timi, ih hram a satcat a si. Daan Belhsah Pakhatnak (First Amendment) ah thuthangca hi cozah khontthawlnak hnuaiah um lo ding ih hum a sinak san cu mipi in a dik mi le ttanlam a nei lo mi thuthang an theih ngah theinak ding ah a si timi kha hngilh lo ding a si.

Mipi in vote an pek ding mi anmai’ thluakfimnak hmang ih an hril theinak ding ah ttanlam a nei lo mi thuthang an ngah ttul. Himi hi kan ram (U.S) ih democracy tthanlennak hrangah a thupi zet mi a si. Mipi in thuthang ih dikdawhnak le hmaizah bul nei lo ih a dinnak (fairness) parah mipi in an zumnak a hloh ahcun, rei lo te ah democracy zum-nawn-lo-nak (rinsan-nawn-lo-nak) in a thlun cih ding.

Nambatpawl, hmin cafangkompawl, zo in ziang a sim timipawl le thuthang pakhat sungih um mi thuhla sirhsan (sources) dangdang khal kha cek (check) ringring aw. Thuthang palai ih ttuanvo cu ziang a cang rero timi hawlhmuh ding, le lunglutza (interesting) le thuthang peksuahdan ttha thawi’ cui’ thuhla ngansuah ding kha a si. Dikdawhnak timi hi a hmaisabik ah ra seh.

Pahnihnak cu tawifelnak  a si. Na ngan mi thuthang thuhla ih ttongfang tin in hna an ttuan a ttul. Hna a ttuan lo mi ttongfang an um ahcun, hlon mai aw. Thu laimu ah lut cih aw (Get to the point). Vei khat lawng rel aw. A hleifuan belhsah hlah. “Zinglam nazi 8 a.m,” ti’n rel hlah. Ziangahtile 8 a.m. cu zinglam a si cia. 8 a.m. ti lawng in rel aw. Asilole zinglam nazi 8 ti mai. Pyramid Linglet thuthang ngandan kalhmang kha cingkeng aw. Thuhruaitu (the lead) ah thuhla thupibik kha ret aw. Casiartu ih ngaihvennak (attention) kha (nga siau bang in) siau aw. Cumi hnu ah thuhruaitu ih na ret mi thuhla kha simfiang awla, cu ttheh in, pyramid linglet a dot hnihnak ah thuhla thupibik sangtu kha ret aw. Cu thluh in thuhla thupibik sangtu ih sangtu ret leh aw. A cem tiang ih lunglutza si ding in ngan aw. Thuthang na ngan ttheh hnu khal ah cawl cih mai hlah.

Fiangfainak  cu ca na ngan hlan ihsin a thok zo. Fiangfainak cu a kimcang mi le thiamtlinnak thawi’ hawlsuah mi thuthang thawn a thok. Nangmah lala in na rel mi thuhla kha kimcangtei’ na theihthiam thluh lawng ah casiartu ih thinlung sungah fiangfaite’n a lut thei ding. Na ngansuah mi thuthang ah son lo mi thusuhnak (questions unanswered) tang hlah hai seh. Khawlak ttong (jargon) hmang hlah aw. Mipi zaran hrangah a fiang lo ding mi thuhla tapoh cu simfiang aw.  Thuthang pakhat ih thuhla na ngah tam vivo rual in, thuhruaitu thawn a pehpar mi ziang pawl an si timi kha na cekfel tam sinsin a ttul. Na theih tam deuhdeuh le, zamrang le tluangtlam tei’ relsuah a har sinsin ding. Na rel mi kha ziang a si timi na theihthiam lo lawng ah a olsam sawn lam ding. Ti duh mi cu, thuthang hawlthanhdan ttha (good reporting) timi hi a ol titu an um kel lo tinak a si.

Ref: Rihli: October 16, 2013. 

Nan tong-aw maw, nan tawng-aw so?

Rev. Stephen Hre Kio

Thuhramthok: Tuhrawng cu Falam casiartu lakah buainak maltete a um phahphah ih khatlam ah cun kan calai kan duh tinak a langter. Khatlam ah cun mi tam nawn an thinlung a buai: Kan calai kan ngan daan ruangah! Thu tla in sut zeekzeek.  "Aw" thawn an ngannak cabu hi kan siar lo ah a ṭha lo maw?  "Aw" tiin siar ciar hai sehla ti an duhnak thinlung hi a kyan  deuhdeuh a si, a titu an tam vivo.  Kan dung zarh (December 15-19, 2005) ah Tahan, Toungphila khua ah Falam Baptist Pawlkom Pastors' Conference kan nei ih Pastor 118 an kai thei.  Ṭhatein kan zirh-aw thei ih Pathian kan thangṭhat ngaingai. Cutawk khalah kan calai thu in sut thotho. 

“Falam Baibal thuhla na ngan tikah soiseltu an um ringring. Voikhat hman a luat dah lo. Ziangahso na let ve hai lo,” i titu an tam. Ka sim haimi cu: "Falam Baibal thuhla ih soiselnak a ummi cu voikhat ka siar dah ih an ṭongkam a siat (a kyan) deuh ruangah ka let duh hai nawn lo. Baibal thuhla rel tikah cutluk ṭong “kyan” a ṭuul lo. Pathian hrangah hnaṭuan ding tampi ka nei ih cumi ṭuan ka duh sawn. Soiselnak tuah a duhtu an um ahcun tuah rero ko haiseh. Ca an nganmi a ṭhatnak malte hman rel lo ih a ṭhat lonak lawng rel hi soisel kan timi cu a si. Kei cu cubangtuk cun ka tuah lo ding," ka ti hai. "Tubaite ih a suakmi cabu hringte tla cu a hmel a siazet," in ti. "Cabu hringte cu ka siar ve lo sokhaw. Siar khal a ṭuul in ka ruat lo," ka ti hai.

Baibal lehmi soiselnak a ton hi Falam Baibal lawng a si lo; Khristian thuanthu ah Baibal an lehmi an relsiat ringring ko. A sia zawng ih rel hi kan ṭuanvo a si, tiih a ruattu an um. An relsiat lawng si loin Amerika ih um mi pawl tla cun, Ultra Fundamentalist pawl cun, meisa tla in Baibal an rak ur dah  sokhaw!  Curuangah mang bang ding a si lo; thinheng ding khal a si lo. An lungput daan a si tiin theihthiam ding an si ko. Falam Baibal hi Pathian in thluasuah a pekmi Baibal a si, tiah ka zum ih ka lung a kim ko. Lungawitein rak siar rero ko uh. Kan remmi Baibal khal tuanah a suak ding. Nam dingah Baibal Society in an ap zo.  

A. Ziangruangah a buai?  A buainak hi “o” le “aw” thu ah a si bik. Himi “o” le “aw” hi

Hakha khal in an hmang ve. Asinain annih an buai lo. Hlan lai ihsin Mirang le siangbawite ih tuahmi le zirhmi thlun in an nung ih an buai lo. Tiddim khal an buainak a um lo. Zotung le Matu khal an buai lo. Falam lawng hi kan buai hnuaihni. Cutiih a buainak hi kum reipi a si lo. Kum ruk sarihte sung lawng a si.  Ziangahso kan milai sungah tubaite in buainak a thok? Keimah hmuh daan ahcun tubaite in “o” le “aw” hi kan hman keel vek si loin thleng duhnak a um ruangah a si. Ziangah cutiin thleng duhnak a thok? ti tikah a thuailam ah ka hmuh ve daan ka rel ding.

Kum 1963, April thla thok in Pathian hnaṭuan Falam ih ka thok tikah, ka theihmi vial ahcun, Presbyterian Kawhhran siseh, Methodist Kawhhran siseh, Independent Church of Burma (ICB) Kawhhran siseh, Falam khawsung tla ahcun Lushei ṭong lawnglawng an hmang. Falam mi an si khalle cuticun thil um daan a rak si. Falam khua lawngah si loin Tahan lam khalah cuti hlir in an hmang. Lushei ṭong in Baibal an siar, Lushei ṭong in Hla an sak ih Lushei ṭong in thla an cam. A tam sawn cu an innsang khalah Lushei ṭong an hmang. Lushei ṭong cu uar tuk a si ih, “Lushei ṭong lo cun nan thlacam khal Pathian in a thei lo ding” titu tla an rak um hngehnge. Kum 1968 ah Lushei “tapung” in Falam khua an siim ih an laak tikah Falam khawsungmi tampi kan zon a zai. Acozah in Lushei ṭong a hmangtu pawl parah zumlonak tam sinsin a rak um. Harsatnak tampi an rak tong.

Asinain kum 35 hnuah cumicu a thleng aw vivo. Atu-ah cun Lushei ṭong hmang nawn loin Lai ṭong, ka theih mi vial ahcun (Falam ṭong) an hmang thlang. Lai ṭong in Baibal an siar (Falam Baibal hi saltaannak ihsin in luattertu a si, a titu khal an um), Lai ṭongin Hla an sak ih thla an cam. Kan Lai ṭong ih thla kan cam tik khalah Pathian in in theihsak a si, tihi zozo khal ih ti theihmi a si thlang. Hitiih thil a thleng awk hi thil ṭhazet a si. Lungawiza ngaingai a si. Cutiih a thleng awk rero lai khalah hmun tampi ah cun “leengkhawm” ah le mithi topi tikah Lushei hla thotho an hmannak tampi a um lai. Asinain khawm tikah Falam Baibal an siar ih  Falam Hla an sak thlang. A ṭha mi a ra thleng.

Asinain Lushei cangan daan kha an thlah thei lonak a um. A bik in  “aw” an thlah thei lo. An thlah thei lo lawng si loin Lai cangan daan sungah luhpi an tum. An luhpi tum lawng si loin  kan Lai cangan daan, kum 80 lenglo kan rak hman ṭheu mi, kha thleng an tum. Cumi a si kan misenpi ih an pom thei lomi cu!  An buai hnuaihnipi mi khal cumi a si! Thleng tumnak hi thil dik sisehla, Lushei cangan daan hi a dik va sisehla, thu khat. Lai ca ngan daan hi a dik ve ko a si ih a dik hlei cuang lomi Lushei cangan daan in thleng tum tikah a ṭuul lo thil ah ka ruat. Buaipi tlak a si lo, ka ti. Hakha lam, Thantlang lam, Tiddim lam le, Zotung le Matu lam tla ah an buai lo vekin kannih Falam cangan daan tla ah buai ṭuul a si lo. Kan ngan ṭheu daan in ngan ding a si ko. (“O” le “aw” thawn pehpar in a thar in cangan daan tummi a dik lonak cu a thuailam ah ka ngan ding.)

Hitiin Lushei cangan daan thuhla ka ngan tikah keimah ih ruahnak lawng a si lo. Kanmah lakah kan Kawhhran le kan miphun lakih hotu pawl ih, kum tampi sung, in sim ringring mi cu: “O” kan hman ṭheunak hmun ah “aw” in thlen thluh tumnak hi Lushei cangan daan thlun sehla ti duhnak in a rami a si, an ti ringring. Kei cu Lushei ṭong ka thiam lo, a zir khal ka zir dah lo; a ngan khal ka ngan dah lo. Asinain a tlunih thuhla a rak um ciami le a theitu le a thiamtu ka rualpi le hotu pawlih in simmi hi ka ruah tikah zumtlak a si; a dik tiin ka hmu. Ka hmuhmi le in simmi hi a dik a si ahcun thusuh ding cu: Ziangahso kan Lai ca ngan daan cu Lushei ca ngan daan in kan thleng duh? tihi a si. Thudik a si ahcun zir ṭha le thlun ṭha a si. A dik fawn cuang lo a si ahcun thleng ding a si lo. A tum khal tum ding a si lo.

B. “O” le “aw” thu ah: “O” le “aw” thu ahhin a thuailam vekin ruah ding a si. Laimi in “o” hi phun hnih in kan hmang. (1) “O” hi “h” in a thlun tikah “au” asilole “ou” aw a cuang. “Zoh”, “doh”, “foh”, “loh”, “poh” le “toh” ti pawl hi an si. Lai casiar ih kan zir ṭheumi an si ko. Khuahlan tla ah kan zir; tuihsan khalah tlawngah le ṭhal tlawngah an zir. Ziangah “au” asilole “ou” aw a cuan tile cafang “o” hi a dang cafang “h” in a thlun tik lawngah a si; ziangah tile “h” cafang hi aw-pit (dangpit) tu a si ih Mirang ṭong in “glottal stop” an ti. “O” hi “h” ih a thlun tik poh ah “au” asilole “ou” aw a suak ringring ding. (Himi hi Linguistics zirnak ahcun phonemic rules an ti ih cuih rules cu a thlun ruangah a si, ti tla in kan ti ṭheu.)  Hitiin Laimi ih kan hman daan phun khat a si.

       (2) A dang phun khat cu “o” hi “h” ih a thlun lo poh ahcun “aw” ih awtawi in a suak ih cuticun kan hmang. Atican cu  “o” hi awsau in a suak dah lo, tinak a si. Awsau in a um pang khalle a malte ngaingai a si ding. (It will be an exception, not the rule.) Thuṭhimnak ah: “bok”, “cok”, “dok”, “fok”, “hok”, “kok”, “lok”, “mok”, “nok”, “pok”, “rok”, “sok”, “tok”, “ṭok”, “vok”, “zok”, tiah Lai casiar ih kan zir ṭheumi kha a si ko. Himi “o” hi awtawi hlir an sir. Awsau in kan saal dah lo. Siar ding khal a si lo. A dang khal awtawi in kan siar ringring ko. Thuṭhimnak ah: bom, com, dom, fom, hom, kom, lom, mom, nom, pom, rom, som, tom, ṭom, vom, zom, kan timi, phun khat kan zir ihsin kan rak zir ringringmi an si. Bot, cot, dot, fot, hot, kot, loh, mot, not, pot, rot, sot, tot, ṭot, vot, zoh, timi pawl le a dang tampi an si. A zatein awtawi “o” hlir in kan siar.

“O” hi awsau “aw” in kan ngan ih kan saal asile a tican a dang ṭheh ding. “Bok” kha “bawk” ah a cang ding; “cok” kha “cawk” ah a cang ding; “dok” kha “dawk” ah a cang ding; “kok” kha “kawk” ah a cang ding; “tok” kha “tawk” ah a cang ding ih “vok” kha “vawk” ah a cang ding. Cutiin a tican a dangpi ah a cang ṭheh ding. Himi ih a tican cu: Kan ngan daan in a tican a dangter tinak a si. (If you write “aw” in place of “o”, the meaning will be changed.)  Curuangah, “Nan tong-aw maw?” timi kha, “Nan tawng-aw maw?” (nan sual-aw maw?) tiih na ngan a si ahcun a tican a dang ding; “Nan tong-aw maw?” ti kan duh asile “o” awtawi in ngan ding a si ih, “Nan tawng-aw maw?” tiih nan sim duh asile “aw” awsau in ngan ding a si. Cokrawi ding a si lo. “Cok” ngan daan cu a dangte; “rawi” ngan daan cu a dangte si ding a si. “Cawkrawi” ding a si lo; “cawkroi” ti khal in ngan ding a si lo. Hmun le hma an nei fingfing. Hmunhma an neihnak fingfing ah kan hmang thiam asile Lai ṭong ngan daan kan thiam, tinak a si.

C.  “O” le “aw” hi Leilungpi in an hmang: “O” hi Laimi in awtawi ih kan hman tikah kanmah lawng kan si lo. Leilungpi ah an hmang. Linguistic Professors ka sutmi hmuahhmuah in a dik an timi a si. Khuahlan laiih Grik pawl khal “o” hi awtawi in an hmang. Kum reipi le san reipi calai a neitu Spain pawl khal in cutiin an hmang. Tuihsan German le Mirang pawl khal in cutiin an hmang. Curuang “o” hi awtawi in hman hi Leilung pumpi ih hmanpi mi a si. Mirang ih an hman daan malte vun langter sehla:

(1)  Aungbali khi Mirang in “lot” an ti; awtawi in an hmang. Kanmah Laimi vek in

an hmang. Ihkhun khi “cot” an ti; kanmah Laimi hman daan in awtawi in an hmang ve. Deh khatte khi “dot” an ti; Laimi khal in dikzet in kan siar thei ko ding. Kan hman daan a bangaw. A dai lomi, a sami khi “hot” an ti. Laimi khal in kan siar thei. Innhmun tla khi “lot” an ti. Laimi ih kan ti daan vek a si ko. Mi tampi ih nan theihmi “Hot Pot” tla cu Mirang ṭong a si nain Lai mi in diktein kan siar thei ko. Kan ngan daan thawn a bang-aw ih, kan siar daan thawn tla a bangaw. Hi bangtuk hi a dang khal tampi a um ih kan rel cawk lo ding. “O” hi awtawi in Leilung tlunah an hmang ti ka sim duhnak lawng a si.

(2)  Mihrek in, “Laimi in ‘o’ cu awtawi ah kan hmang thei lo lawlaw,” an ti ṭheumi

cu rintlak a si lo. Ziangahso kan hman thei lo ding? Leilung tlun miphun tampi in an hmang ih an hmang thei a sisi! Laimi tla in kum 80 lenglo kan hmang zo ih kan hmang thei ko a sisi! Ziangahso tubaite lawngin kan hmang thei lo lawlaw, an ti ciamco?  “O” hi leilung pumpi in awtawi ah an hmang thei nain Laimi cun kan hmang thei lo lawlaw, an ti tikah, an thei nain an hmang duh lo hrim ruangah a si; culole tumtahmi (agenda) dang an neih ruangah a si thei, tiah ka ruat. “O” cu awtawi in Laimi cun kan hmang thei lo, timi hi a dik lo lawlaw.

(3)  “Aw” hi Mirang in awsau ah an hmang. Cumi cu Laimi khal in kan hmang ve

ko. Mirang in “awesome” an ti tikah mangbangza, asilole a maksak tinak a si. “Awe-some” ih “aw” cu awsau a si; Mirang in an hmang zet. “Lawn” tiah an ti ih hmuan sung hrampi hring, tican a si. Awsau “aw” an hmang. Sakhi faate khi “fawn” an ti. Ausau “aw” an hmang. Kanmah Laimi vek an si. “Dawn” an ti ih Laimi ngan daan vek a si ko; Zingkhawvang tinak a si. “Spawn” tiah tla an ti. Tivate ah nga an tiit tikah spawn  an ti ṭheu. A dang tampi a um nain kan ti cawk lo ding. “Aw” hi awsau in an hmang, ti sim duhnak lawng a si.

(4)  Mihrek in, “Aw” hi awtawi khal in siar a theih, awsau khal in siar a theih, an ti

ṭheumi cu a si thei lo lawlaw. “Aw” cu awtawi asile si lawlaw seh; awsau asile si lawlaw seh. Laikiing (chameleon) bangin a pawl duh tikah pawl, a hrin duh tikah hring, ticun Linguistics  (The Science of Language) ah a si thei lo. Thuṭhimnak ah: “aa” cu a sau in kan siar. Linguistic rules in zoh tikah a cang theimi a si. Asinain “aa” cu kan duh tikah tawi, kan duh tikah sau ticun siar dingah a cang thei lo. Zaang cu kan duh tikah zaang, kan duh tikah zang (zahmawh) in siar a theih lo. A tican tla a sawh duhmi a fiang lo ding. Ziangtinso “aw” pakhat cu a tawi le sau in kan siar, kan ngan thei ding? Laimi pawl in calai daan (Linguistic rules) kan tuah cop dah ti lo ahcun! “O” cu awtawi in ngan ih siar, “aw” cu awsau in ngan ih siar, timi hi kan tuahcopmi a si lo. Leilung tlun ih theihpimi ca ngan daan le ca siar daan a si ko. Thleng a ṭuulnak ka hmu lo.

Cule “aw” hi a tawi khal in hman a theih, a sau khal in hman a theih kan ti asile, ziang a cang tile, cu bangtuk cu kan Laica a thiam ngaingaimi lawng ih hman theih a si ding. Kan Laica a thiam cuca lo in an siar thiam ngaingai lo ding. Kan siar thiam kan ti khalle kan siar sual phahphah ringring ding. Keimah khal “aw” lawng hman mi cabu ka siar tikah ka siar sual ringring lai! Cuih tlunah kan san hi zoh uhla kan faale pawl in kan ca an thiam lo deuhdeuh ding; cumi cu ziangdang ruangah a si lo; Kawlca le Mirang ca ih in nen deuh vivo ruangah a si! Cutikah “aw” hi a sau in maw ka siar ding, a tawi in so? ti an tuat nakah “an awlok a song  ding”; “an awl-awk a sawng ngaingai ding”. Curuangah “aw” hi a tawi khal a si thei, a sau khal in hman a theih, timi hi kan Calai hrangah advantage a si lo; disadvantage sawn a si. Zoso “Ziangtinso ka siar ding?” ti tuatta rero cu a duh? 

D. “Aw” hi khuazakip ih hman hi a dik lo: Khuazakip ah “aw” hi kan duh ah awtawi, kan duh ah awsau, ti hratin ngan ding a si lo. Hitiin ngan tikah a dik lonak cu hitiin a si: Thuṭhimnak ah: “A pawk” tiah ngan sisehla harsatnak pathum li kan tong:

      (1) Casiartu in “a pok” tiin maw a siar ding “a pawk” ti in so? ti hi harsatnak a um.

      (2) Hitiih a siar thiam lo tikah cangantu ih sim duhmi a fiang lo, harnak kan tong, tinak a si.

      (3) Casiartu in a siar sual tikah, “Casiar thiam lo a si ruangah” ti meen ih sualphawt cu a dik lo. A ngantu ih thiam lo khal a tel a si. A dik lomi kha a dik tiih ruah sual khal a si thei. Casiar thiamzet khal in an siar sual ṭheu ti cu kan theih ringringmi a si.

      (4) “A pawk” tiih nganmi kha “a pok” ti duhnak a si ahcun “a pok” tiih ngan ah a dik bik a si. Harsatnak kan tong lo ding. Kum 100 kan hmang zo, harsatnak kan tong lo.

Cuvek thotho in, “Tidai a dawk” tiah kan ngan asile a tlunlam ih kan rel zo vekin,

(1)  Casiartu in “a dok” tiin maw a siar ding, “a dawk” tiin so? tihi harsatnak a um.

(2)  Hitiih a siar thiam lo tikah cangantu ih sim duhmi a fiang lo, tinak a si.

(3)  Casiartu in a siar thiam lo tikah, “Casiar thiam lo a si ruangah” ti meen ih mawhphurh hi a dik lo. A ngantu ih thiam lo khal a tel a si. Siar sual lo ding in ziangahso kan ngan lo?

(4)  “A dawk” tiih nganmi kha “a dok” ti duhnak a si ahcun “a dok” tiih ngan ah a dik bik ko. “A dawk” tiih ngan ding a si lo. Harsatnak kan tong lo ding. Kum 100 sung kan ngan zo; harsatnak kan tong lo.

A siat lomi ziangahso kan rem duh rero! (Mirang in: don’t fix it, if it is not broken an ti.) A ṭha sawnmi a si, tile si fawn lo; buailoin le kan rem thei fawn lo! Rem kan tum nakah kan siatsuah sawn, tin ka ruat.

  

Laimi kan ca hi olteih ngan thei ding le siar thei ding sisehla kan duh ciarmi a si ih “aw” hi khuazakip ih kan ngan cun kan duh vekin a si thei nawn lo ding. Curuangah ah “aw” hi khuazakip ah hman ding a si lo. “Zongte” khua khi “Zawngte” khua tin ngan ding a si lo. A hmunhmate ah dikteih hman ding a si. Theih sual lo ding le siar sual lo dingin ngan ding a si. A harsami a si lo.

“O” le “aw” thawn a peh-aw lomi thu pakhat ka vun telhta duak duh. Cumi cu “thluasuah” timi thu a si. Tubaite ah, “thlawsuah timi hi Hakha ṭong a si ih kan cawncopmi a si,” tiin Yangon ih nammi cabute ka siar. Himi hi a dik lo tiah ka ruat. Baibal Cathiang kan leh laiah Falam ṭong lamih kan rinsan zetmi cu Tlauhmun khua U Dar Hnin, Falam khua U Ral Sai Lo, U No Zam le Rangoon um U Ral Lian Sum an si. Kan rinsanmi pathum in in thihsan zo ruangah USA ah U Ral Lian Sum, October 2005 ah, ka tong ih ka sut. “An theih lo a si ahcun rel loin um lawlaw hai sehla a tha,” a ti. Zahau peng hmanah, “Thlawsuah” titu an um; “thluasuah” titu an um ih “thlasuah” titu tla an um. Asinain ziang vekin kan saal khalle Hakha ihsin kan cawnmi a si lo. Khuahlan lai ihsin raithawi thlacamnakah, ‘Thlawsuak vanglut tein’ tiah a um, a ti. U Lal Bik thawn Pu Ral Dun ih “Zahau Daan le Nunphung” timi cabu kan zoh tikah U Ral Lian Sum timi vek cekci in Pu Ral Dun ih nganmi ah a um. Cule “thlua le tlang” tit la a um lai hrih. Curuangah “thluasuah” asilole “thlawsuah” hi khuahlan lai ihsin kan neih mi Falam ṭong a si. Hakha ihsin kan cawnmi a si, timi hi an theih loin an ṭongmi a si, tinak a si.

A netnak ah: “O” le “aw” thu cu kum 100 sung harsatnak tong lotein kan hmang zo. Hmailam khalah hman peh vivo ding a si ko. Buainak zianghman um hlahseh.

December 28, 2005

*******************************************************************************


San No Thuan's Comment:

Siangbawi Rev. Dr. Hre Kio le zatein: 

Na canganmi ka rak siar tikah, a fiang zet. 

Midang khal rak siar cio uhla ka lo duh sak zet. 

"O" hi aw tawi suahnak ah, "Aw" hi aw sau suahnak ah kan Laimi zate in a hlan kum 100 lai ihsin kan rak hmanmi hi tuisun ih "Aw" hlir deuh ih ca ngan duh pawl in, "Baptist" pawl ih cangan daan a si tiah mihrek in an ti theumi ka thei theu. Pawl ttan in an ttang tiah an ti. Cucu a dikmi tiah ka ruat lo. A hlan ihsin Laica kan rak zir daan le Laimi mi tam bik ih kan cangan daan a si zia Dr. Hre Kio ih ca sungah a fiang zet. 

Kan dungah, kan Laimi sungah, Linguistics rori in US ih Ph.D a ngahtu Dr. Keneth Van Bik thawn kan tong aw ih, "O" le "Aw" thu ka sut. Anih khal in fiangtein a simmi cu, "Laimi in 'O' hi aw tawi ah kan hmang ih, 'Aw' hi aw sau ah kan hmanmi a si ringring" tiah i sim ve. Cumi cu kei in, "O" cu aw tawi ih hman hi a dik lo tiah mi hrek khat in an ti si tiah ka ti tikah, Dr. Keneth Van Bik in, "Laimi tong neitu in hiti in ca kan ngan pei ih, a aw khal hitin kan suah pei tiah kan ti thei sisi. Cumi cu tong neitu Laimi ih kan thuthu a si" tiah i let. Tahthimnak ih i sim betmi cu, "Japan le Taluk pawl ih ca tla khi zoh awla, thingkung vek an suai ih cumi cu hitin a aw kan suah tiah an ti ih, an tong thiam duh hmuahhmuah in an ti vek in kan zir. A aw kan suah. Curuangah, Laimi in "O" cu awtawi ah, "Aw" cu aw sau ah tiah kan ngan pei tiah kan ti hnuhnu cu kan maih thu a si. El awk ding a um lo" tiah i sim bet. 

Ka lungawi,

San No Thuan

  

Tong Hram Thlun In Ngan Sawn Aw!

Duhdawtmi Saya H. Sui le zatein,

Ruahnak thatha na suahpi ih lungawi um zet. Dr. San No Thuan i ti ih, ka lunghmui zet nan ka theh zik te, ka ngah deuh hrih lo. Sanno tiin i ko ko aw.

Cun, khuapi, khawpi, siapi le sepi ti pawl thleidannak na pekmi pawl hi kei cun, tong hram in ngan siko seh tiah ka ruat deuh thotho. Ziangahtile:

1. Tong hram (root word) thlun lo cun, kan laica cangan daan ah a bangrep (consistent) thei lo ding.

Laimi cun, kan tong hram (root word) pahnih kan kom tikah, awsuah harsa lo pawl cu kan awsuah a thleng aw cuang lo.

Thuthimnak ah,

1. Khuai: Khuai-thlar, khuaibu, khuaiseeng ti pawl kan siar tikah, Khuai timi khi a thleng aw dah lo ding. Ziangah tile, a awsuah khi suah a ol, awsuah dang ih suah a tul lo.

2. Ar: Arbawm, Arti, Arsa kan ti tik khal ah Ar timi khi a thleng aw cuang lo. Ziangah tile, a awsuah khi a ol, awsuah dang ih suah a tul lo.

3. Vate: Vatebu, vateti, vatesa, vate rual .... tivek pawl le a dang pawl khal zoh uhla, laimi in, hmin pahnih kan kom tikah, tong hram lawngte in kan hmang deuh ti nan hmu ding.

4. Vok: Voksa, vokpi, vokcang, voknurial ... zo hman in, vekpi, veksa kan ti lo.

5. Caw: Cawcang, cawpi, cawla

6. Me: Mepi, mecang, mela

Culai ah Sia ... cu kan sal tikah, sepi, secang, sela tiah kan aw kan suah. A ruang cu, Sia timi tongfang hi a ol zawng ih kan suah ruangah a si men.

Cuvek thotho in, Khua, Bia, thlua ti pawl hi a dang tongfang thawn kan kom tikah, khua kha khaw, bia kha be, tvp in kan ngan ahcun, a dang laica kan ngan daan thawn a bangrep thei lo ding. Hi tongfang pawl cu kan awsuah a vung har deuh ruangah a dang thawn kan kom tikah, a ol zawng in aw kan suah. Sullam dang an neih ruangah a si hrimhrim lo. An cafang kom kha, awsuah a har deuh ruangah a si men.

Thuthimnak:

1. Khua tin in ra suak cio uh. /khaw/ tiin aw kan suah.

2. khua nu, khua pa (khua ih rinsanmi nulepa tinak) kan aw suah cun, a ol zawng in khaw tin kan suah nan, a ngan cun, khua a si ko.

3. Khua tin ah than uh. Cathiam lo cun, khaw tiin a ngan men ding nan, cathiam cun, khua tin a ngan ka zum. Ziangah tile, khaw in sullam a nei lo.

4. Kan bia aw zo. Kan awsuah cun, kan be aw zo ti a si nan, be ti in kan ngan le, mihrek khat hrangah, an sullam an fiang lo thei.

Curuangah, Khuapi/te, khuabawi, khualu/taw, khuazin, khuazing, khualipi, khua nulepa, khua tlaang, khuahrum, khua senpi ..tvp.. pawl hi ... tong hram ih kan ngan pei tiah ka tinak a si. Cu lo cun, a sullam khal a fiang lo ding ih, a dang laica kan kom daan thawn khal a bang aw lo ding.

Curuangah, tong hram in kan ngan pei ih, kan awsuah daan cu dictionary sungah kan ngan ding. Culawngah:

1. Awsuah daan phun dangdang neitu kan Falam miphun pi bangrep te in ca kan ngan thei ding.

2. A sullam khal kan fiang lohli thei ding.

3. Kan laica dang kan ngan daan thawn khal a bang aw ding. Consistency um zet in ca kan ngan thei ding.

Na ruah daan??

Ka lungawi,

Sanno

http://sannothuan.blogspot.com/

CAFANGKOM

By Run Cung Mang

rcmang@gmail.com

Thuhmaihruai:

Calai (Literature) hi a `hangso rangzetmi atu Information Technology (IT) san ahhin mipi thutheihternak (media) le pehtlaihnak (communication) hrangah hmanbikmi a si. Calai cu mi pakhat le pakhat lakah siseh, kawhhran, pawlkom sung le hmunhla hmunnai pehtlaih awknak ah siseh, lo theih lo ih hman tulmi a si fawn. Calai thawn pehtlaih awknak neih tikah a thupizetmi cu: sim duhmi thuhla kha a rak siartu hrangah thluak buai lo le thinlung hnaihnok loin fiangzet ih a rak theih theinak dingah cafangkom (spelling) dikzet ih ngan ding hi a si. Thil hmin le tuahter duhmi cafangkom dikfelzet ih ngan lo ahcun theih sual awk a olte. Pehtlaihnak Hlawhtling (Effective Communication) nei thei dingah Cangan Daan thiam ding a thupizet. Kan Laica Ngan Daan thupitzet ih ruattu pawl cun duhsaknak tumpi thawn rem le tuah`hat rero a si.

Kan Laica: Cafang, Cafangkom, le Cangan Daan cu Lairam ah Thuthang`ha sim dingih a ra thlengtu missionary Joseph Herbert Cope in English thlun ih in tuah sakmi a si. Curuangah ka Laica hi International level, Standard neimi Calai a si ve. Mirang pawl in Laimi zate hrang Tlawng ih zir ding tiangih in rak duhsakmi le Radio Awsuah (Radio Broadcasting) tiangih tuni tiang hmanmi ~ong le Ca a si.

A B C D E F G H I J K L M N

O P Q R S T ~ U V W X Y Z

a b c d e f g h i j k l m n

o p q r s t ` u v w x y z

Hminsin: Mirang Cafang tlun ah Cafang (alphabet) "~ ` "pakhat lawng a hlei ih betmi a si. Cun, J Q W X Y pawl khal hlon cuang loin a `ul caan ah Minung, Khua, le Thilri hmin pawl ngannak hrangah hman theih a si thotho ruangah Laica zirnak ah kan telh thluh. A zatein Cafang (27) a si.

Mizoram ih missionary James Herbert Lorrain ih tuahsakmi Lushai Cafang ahcun Mirang Cafang thlun cu asinan a hlei ih betmi le hlonsakmi a um. J. H. Lorrain hi Calai "linguistic" thiamzet mi a si ih hmasa ih a tuahmi dictionary ahcun "A Aw B Ch..." cu a si ko nain "o" le "aw" a pahnih in dikzet in a hmang tlang. Mizoram ih Calailam ih mi hminthang 1993 ah "Book of the Year" ngahmi "Mizo Thu leh Hla (Mizo Literature)" Cabu `hazet ngantu Lalthanglianna tla cun cipciarzet in a zoihnit ih "aw" hnak hman in "o" a hmang tamsawn a ti rero hngehnge. Asinain neta ih a suah saalmi Dictionary (revised) ahcun "Mizo awsuah" thlun in Mizo pawl hrang lawngah ahleice tumtah in Lushai Calai a tuah sak. Cumi cabu sung ahcun "aw" hlir lawng hman a si thlang. Thu`himnak ah, hmaisa Cabu (1872) ahcun "bokbawn" ti'n a ngan na'n neta (1985) suahmi ahcun "bawkbawn" ti rori a si thlang.

Awphei (vowel) "a" le awtung (consonant) "w" kommi "aw" kha cafang pakhat (one letter) dinhmun in a hmangih vowel ah a hmang. Asinan "aw" hi awphei diktak (real vowel) cu a si thei lo. Ziangahtile English Grammar ih vowel pakhat (monopthong) ah cafang (letter) pakhat lawng: a e i o u an si. Awphei "aw" cu cafang (letter) pahnih a si ruangah monopthong a si thei lo. Awphei pahnih phir "awi"(aw+i) timi ah cafang (letter) pathum a si ruangah dipthong khal a si thei cuang lo. Cuhlei ah long vowel: "awaw" ti khal in a cang thei fawn lo. Culawng si hrih loin "Awtung pahnih "c" le "h" rori kha kom tahrat in cafang pakhat “ch: /caw/ (awsuah)” ah a hmang. Curuangah (IPA) timi International Phonetic Alphabet tahfung thawih tah ahcun "a aw b ch" system cu international level cu a tling lo ti theih a si.

A Â Aw B Ch D E Ê F G H I Î K L

M N O Ô P R S T T U Û V W Z

a â aw b ch d e ê f g h i î k l

m n o ô p r s t t. u û v w z

Hminsin: :Mirang Cafang (26) tlun ah  â, Âw âw, Ch ch, Ê ê, Î î, Ô ô, Û û ti'n cafang (alphabet) pa (6) a bet sak. Cule hmantam lemlomi cafang (alphabet) c j q x y pa (5) pawl a telh lo (a hlon sak). Asinan a zate'n cafang (alphabet: 29) rori a si.

Laica kan ngan tikih kan hman tammi ttongfang le cafangkom pawl a,b,c alphabet thlun in malte kan zoh tlang hnik pei. Himi zat kan thiam ahcun Laica kan siar thei dingih a ngan khal kan ngan thiam ko ding. Laica (Falam) le Lushaica (Mizo) khal kan thleidang thei dingih cokpolh vaivuan loin kan um thei ding.

CAFANGKOM 109

No. Cafang Cafangkom hman daan hmuhsaknak Hminsin

1. a si Ka pa cu casiar le cangan zuamzet mi a si. kom lo ding

*(“asi" ati, asim, atuah, ti'n kom ih ngan lo ding)

2. an si Ka pi le ka pu cu milawzet le mitaimazet an si. kom lo ding

*(a si kan kom lo vekin, an si, kan si,..kom lo ding)

3. a si lo Ziangtinkim ah cokpolh ih um ding a si lo. kom lo ding

*("asilo" ti'n kom ih ngan lo ding)

4. acozah Ka pu cu acozah hna`uan upa pakhat a si. kom ding

*Kawl `ong in (asuzah) a si ih "cozah" ticun a kim lo.

5. asile Na zaangzel asile na farah ding, zaangzel hlah. kom ding

*English ah "if "a si ruangah “a si le” ti'n `hen lo ding.

6. asilole Bible asilole Nitin Thlarau Rawl siar ringring aw. kom ding

*English ah "or" a si ih, "culole" thawn a bang aw.

7. asinan Farahte asinan a t.uanuk ruangah a `hangsozet. kom ding

*("Asinan" le "asinain" timi an bangrep aw *but)

8. atu Atu san cu Computer le Internet hman san a si. kom ding

*English ah "now" a si ruangah "a tu" ti'n `hen lo ding.

9. _ ah Falam ah zaanlam nazi pathum ah kan thleng. kom lo ding

*(Falamah, ti'n awsuah thlun in ngan ding a si lo)

10. _ah Kan hrangah duhsaknak tumpi a nei.(Eng.for) kom ding

*Curuangah, Cuhrangah., parah, tangah, dungah,....

11. ahcun Ka hrang ahcun mai' Lai `ong te a sunglawibik ko. kom ding

*Falam hrangah cun ti'n `hen ih ngan lo ding.

12. ahhin Atu san ahhin cahnak hnakin thiamnak a thupi sawn. kom ding

*Cangan Daan "ah hin" tivekin `hen ih ngan lo ding.

13. ahkhan A thok ahkhan, rak sim sehla a `hazet ding na'n. kom ding

*"ah khan," ti'n `hen ih ngan lo ding.

14. ahkhin Hna`uannak ahkhin taima thei sehla a `ha ding. kom ding

*"ah khin" ti'n `hen ih ngan lo ding.

(ahcun, ahhin, ahkhan, ahkhin: himi pali hi an bang aw)

15. _ aw President hlun le thar hna`uan an ap aw. kom lo ding

*("apaw" tiih kom lo ding: duh aw, ham aw, `hi aw)

16. _ awk Sumkiltu pahnih sumsaw an ap awk thluh zo. kom lo ding

*("apawk" ti'n ngan lo ding, siar sual a olte).

17. _ awknak FCLS in Cangan zuam awknak an tuah. kom lo ding

*(Asilole "zuam-awknak" ti'n ngan le a fiang ding)

18. _ awla Pathian rinh awla na hlawhtlinnak ding. kom lo ding

*zuamawla, ti'n a hmaita thawn kom lo ding.)

19. _bik Laizo `ong cu mi tampi in thiam a olbik an ti cio. kom ding

*cakbik (strongest), maksakbik (greatest),...

20. _ca Laica cu Cope siangbawi paihin tuahsakmi a si. kom ding

*Mirangca(English), Kawlca(Burmese), Grikca(Greek),..

21. ca_ Cabu lei, Casiar tam cu `hansonak a si. kom ding

*Calai, cahnah, cafung, catluan, cazual,...

22. _ cia Camipuai a ong ding ti cu ka zum cia ko. kom lo ding

*neih cia, thiam cia, theih cia, um cia, zoh cia,....

23. cop Mi ih cawm cop le bom cop in a nungcang. kom lo ding

*pek cop, sim cop, hnek cop, zirh cop,...

24. cuih Cuih thuhla cu ruah`hat `ulzetmi a si. (cui a si lo, h bet a `ul)

*(cai le caih, an bang awk lo vekin "_h" telh a `ul.) kom ding

25. cumi Cumi thu cu kei tla ka lungkim vemi thu a si. kom ding

*"Cumi" le "Cuih" hi a tican an bang aw. (Eng: It, that)

26. culole Calai culole Awnmawi hotu ah hril ding a si. kom ding

*("lole" ticun a kim lo,(informal)"culole" ti'n ngan ding)

27. _deuh Laica hi Lushaica hnakin IPA system a naihdeuh. kom ding

*(IPA: International Phonetic Alphabet: abcd, system)

28. _ hngai Bawipa in harsatnak sung ihsin a ruun hngai. kom lo ding

*A sim hngai, a pek hngai, a sawm hai,..[alternative]

*(hai cu hai rah le poihai thawn a rawi pang thei.

Tah`himnak: Ka pu in hai pumkhat ciar a zem hngai/hai)

*Bawipa in a hai (a `ul). Ka lo hai nawn lo tivek.

29. _har Na donhar le khuaruahhar a tamtuk luar. kom ding

*umhar, thinhar, tuarhar,. (don har ti'n `hen lo ding.)

30. _ hi Biaknak hi thupizet ih ngaihtuah `ulmi a si. kom lo ding

*(Hihi ti ai-ah Himi hi culole Hih thil hi ti'n a `hasawn)

31. hih _ Hih cabu hi keimai’ taa a si.(This book is...) kom lo ding

*(Hi cafung hi a si lo;"Hih cafung hi" ti'n "_h" bet a `ul)

32. himi Himi cahram hi Vankau Arsi magazine hrang a si. kom ding

*(Hih timi le *himi hi a tican an bang aw.)

33. _ ih Ka thilrit i sawng ih ka phurh a zaang vuarvi. kom lo ding

*(i hruai ih, i thup ih, ("i sawng i ti cun a kim lo,_h a `ul)

34. _ ih Falam ih upa Pu Kap ~ial ih simmi thu a si. kom lo ding

*(Falamih, Kap ~ialih,. ti'n Hmin (n) thawn kom lo ding)

35. _ ihsin Falam ihsin Yangon tiang kan rung tlang. kom ding

*(Falamih sin, ti'n "ih le sin" `hen ih ngan ding a si lo.from)

36. _ in Falam in Yangon ah an sungte'n an `hawn zo. kom lo ding

*(Falamin ti'n awsuah thlun in awngan in ngan lo ding.)

37. inh Laphakti kha in hrih, cule kawhra tla vun inh awla. kom lo ding

*(Phaanzi in aw timi le kurtai inh aw tivek in)

38. _inn Biakinn sungah daite'n um a `ha.(*in a si lo, inn) kom ding

*"inn" ah "n" phir (n double) in ngan ringring ding.

*(Lushai ahcun house = "in" ti'n an ngan, "inn" an hmang lo)

39. inn_ Innsungsang ah Lai `ong lawnglawng an hmang. kom ding

*innsung, innhnen vengpa, inntleisuak,..

(Kan unau Mizo cun “in” lawng a khua te’n an hmang)

40. Jesuh Jesuh Khrih cu Rundamtu a si. (Khrih,a si, Krih a si lo)

("Zisu, Zisuh" ti'n "Zi" ih ngan ding a si lo.

Jesuh, Joshua,.cu Laimi a si lo ih Laimi hmin a si lo.

*Heb. Jehoshua: Judah hmin, J awsuah zirsawn ding)

41. kawhhran Kawhhran picang le zumtu pitling si zuam ding. kom ding

*(Kohhran a si lo; Koh cu Lushai le cangan daan)

42. _kawm Ra`hekawm inntang kerkawm ah an darh thluh. kom ding

*Thutlangkawm, tlangkawmnak,...

43. _khat Kumkhat veikhat hotu hril awknak a um. kom ding

*pakhat, thawngkhat, zakhat, nikhat,...

44. _ khua Falam khua hi Hakha khua in peng 43 a hla. kom lo ding

*Laizo khua ah Laizo ttong an hmang.

45. khua_ Khuahlan pupa pawl khuate hla an sam `heu. kom ding

*khuasung, khuaruat, khuazakip, khuavang,....

46. khaw Khawsia ih polhmi nu Jesuh hnenah an rak hruai. kom ding

*(Khawsia, khawhrum, khawri, khawzing)

47. _kom Calai tuah`hat cu Calai Pawlkom ih hna`uan a si. kom ding

*(Pawlkawm a si lo, "kawm" cu Lushai cangan daan)

48. Lai_ Laica in e-mail kuat a ngah ih lungawi a umzet. kom ding

*Laimi, Lairam, *(L cafang tum ringring ding)

49. _lai Ka nauhaklai ah Laica phunli tiang ka zir. kom ding

*biaklai, thlacamlai, zirlai, umlai, leklai,...

50. lam_ Lairam cu lamzin a sia ih khualtlawn a harzet. kom ding

*lampi, lamsak, lamtlang, lamhar, lamtluan,...

51. _lam Dunglam thu ruat `hata in hmailam nor aw. kom ding

*saklam, thlanglam, tlunlam, tanglam, (direction)

52. _lam Thlaraulam pitlinnak a hlawhsam.(Eng. Spiritual) kom ding

*(Nunphunglam (Cultural), Biaknaklam (Religious)

53. _ lam Jesuh le dungthlun Jerusalem lam pan in an feh. kom lo ding

*(Jerusalemlam, ti'n proper noun kom in ngan lo ding.)

54. le Pathian in lei le van a seemsuah.(and = le,) kom lo ding

*"Lei leh van" ti'h ngan lo ding (Lushai cangan daan)

55. leh Kan thu le hla cu neta ah ka lo sim leh ding. kom lo ding

*Ka ra leh ding, Ka ngan leh ding, (hmailam thu: future)

56. _leng Vanzamleng (aeroplane) thawn Kalaymyo a feh. kom ding

*cawleng, rangleng, tlaangleng, thirleng,...

57. _ lo Ka nu in hmunkhat ih rawl-ei tlang lo a duh lo. kom lo ding

*tlanglo, duhlo ticun siar sual a ol, a tican a hlo thei.

58. loin Casiar loin le fimnak zir loin `hanso a theih lo. kom ding

*Awsuah thlun ih "lovin" le "lo in" tiih ngan lo ding.

59. _mah Calai tuaht.hat ding cu nangmah ih `uanvo a si. kom ding

*amah, anmah, kanmah, nanmah,...

60. mai Mai Nite cu Laica a zir ih oltein a thiam mai. kom lo ding

*(Salai le Mai ; "a si mai" "thok mai,")

61. mai' Mai’ Lai`ong thiam tum lo cu umsan mai ko. kom lo ding

*(Mai' tiin (apostophe " ' ") telh a `ul tengteng)

62. mi_ Mifim le milian cu `ihzah upat an codeuh ngaingai. kom ding

*mi-aa, mi`ha, misual, miding, mizuva,...

63. _mi Hih hla hi Pu Za Nei Sum ih phuahmi hla a si. kom ding

*nganmi, simmi, sakmi, hruaimi, ukmi,...

64. _nak Fimnak le thiamnak neih cu `hansonak a si. kom ding

*duh dawt nak, sun lawi nak,..ti'n `hen lo ding.

65. _ ong Ka fapa camipuai a ong ih lungawi um nasa. kom ding

*phar ong, zial ong, ker ong,.(awng a si lo ong)

66. pa_ Pacang `ha pakhat cun a `ong a thihpi ngam ding. kom ding

*patar, patung, parol, pacep, paziat,...

67. _ pawl Zumtu pawl hmunkhat ah thla an cam tlang. kom lo ding

*Pastor pawl, evangelist pawl, missionary pawl,...

(Mipapawl, Cabupawl tivek ahcun a zia um ko nain

Siangpahrangpawl, theologianpawl tivek cu!)

68. _pi Fehpi ding tampi ka nei ih ka hnangamzet. kom ding

*umpi, topi, tumpi, (tam pi, tum pi ti'n ngan lo ding)

69. _ram Lairam cu Kawlram ih nitlaknaklam ah a um. kom ding

*(Lai ram, Kawl ram,.ti'n `hen ih ngan lo ding)

70. sa_ Sakhi sapherh hmeh cu a thaw ngaingai. kom ding

*sabek, sakuh, saphai, sava, savuak,...

71. _ sak Hih cakuat hi ka upa i hun pek sak hram. kom lo ding

*biak sak, ei sak, dil sak, lak sak, tuah sak..

72. _san A nu le a pa in an thihsan zo. kom ding

*baansan, cawlhsan, fehsan, phatsan, tlansan,...

73. _sawn Kaa ih sim hnakin Ca ih ngan ka duhsawn. kom ding

*tumsawn, fatesawn, kausawn, sausawn,......

*(_sawn Eng: bigger, smaller, larger, longer...)

*(Himi hi “_deuh” a tamdeuh, timi thawn an bang aw)

74. _ seh Calai Committee in zirzoi hngai seh. kom lo ding

*biak seh, cawi seh, ding seh, tuah seh, ...

75. sehla Lungrualnak um sehla kan Calai a `hangso ding. kom ding

*Sihmansehla, *( "seh la" ti'n `hen lo ding)

76. _ sin Kan Falam Calai `hangso dingin zuam sin uhsi! kom lo ding

*thiam sin, mawi sin, sunglawi sin,....

77. siseh Casiar siseh, cangan siseh a taima nasa! kom ding

*("si seh" ti'n `hen ih ngan lo ding)

78. _ta A pa ramleng a feh hlan ah thu tampi in cahta. kom ding

* bawmta, eita, peta, lata, sarta, tlungta,..

79. _te Naute a it, malte i hngak hrih, ka man zikte. kom ding

* dimte, fate, kiangte, naite, tawite, tuante,...

80. _ter ~ongfang mawi in Thuthang`ha a ngainuamter. kom ding

*coter, dingter, koter, fiangter, thoter,...

81. _tertu Tangdornak cu pitling nun langtertu a si. kom ding

*caktertu, mawitertu, fiangtertu, karhzaitertu,..

82. _tin Nitin Thlarau Rawl zingtin ka siar ringring. kom ding

*kumtin, thlatin, zarhtin, hnamtin, hmuntin,...

83. _tlak Rinsantlak si dingin ziangkim ah fel tum aw. kom ding

*biaktlak, cawntlak, zumtlak, pektlak, `anpitlak,...

84. _ thawn Tinbaw thawn khualtlawn cu a hahdamzet. kom lo ding

*maw`aw thawn, midang thawn, amah thawn,...

85. thleng Laimi pawl Pathian zaangfah in US kan thleng thei. kom lo ding

*(thlengthei ti’n kom ih ngan lo ding)

86. thlengh Ram dang a thleng ih a nun daan a thlengh aw. kom lo ding

*(thleng aw, thlengaw, thlenghaw ti’n ngan lo ding)

87. thluasuah Pathian thluasuah tampi ka dong.(thlaw/thlasuah) kom ding

*“thluasuah”: “thlua le tlang” timi `ongfang ihsin a ra.

88. _ tiang Zinglam in zanlam tiang sunvui ka lo hngak. kom lo ding

*thaizing tiang, hmaikum tiang, a cemnet tiang,...

89. tong _ Pawlkom pahnih ih hruaitu pawl an tong aw. kom lo ding

*(tawngaw, asilole tongaw ti'n kom in ngan lo ding)

90. _ `ong Laimi zate ih Tlang `ong cu Laizo `ong a si. kom lo ding

*Lai `ong, (`awng' a si lo; `awng cu Lushai cangan daan)

91. _tu Pathian cu in Sersiamtu le in Rundamtu a si. kom ding

*remruattu, thlangamtertu, zumtu (believer),...

92. _tuk Himi cu Cabu `hatuk a si ih a siar a nuamtuk. kom ding

*caktuk, duhtuk, feltuk, hartuk, zuamtuk,...

93. _ uh Kawhhran hrangah pumpe in zuam sin uh. kom lo ding

*sim uh, (simuh a si lo), zuam uh, (zuamuh a si lo)

94. uhsi! Zaangzel loin Pathian hna `uan cio uhsi! kom ding

*(uh si” ti'n `hen ih ngan lo ding.)

95. va_ Varit sa cu a muat, a hnip ih ei a thawzet. kom ding

*vaca, valah, vahui, vanim, vapual, vavu,...

96. vei_ Thlakhat veikhat Bawipa Zaanriah kan hmang. kom ding

*veihnih, veithum, veiziat, [voi, vawi a si lo].

97. _vek Cuvek thu ngelcel cu mangbangnak a si ko. kom ding

*ziangvek, hivek, khavek, simvek, theihvek,...

98. vingvo Calai hna`uannak ah kan `hangso vingvo. (vivo) kom ding

*"ving vo" ti'n `hen ih ngan lo ding.

99. _za A um daan le a `ong daan cu duhnungza a si. kom ding

*zaangfakza, hahioza, fihnungza, tuksumza,...

100. _zet Cakzet le raal`hazet in Pathian hna `uan aw. kom ding

*daizet, felzet, mawizet, thiamzet, zuamzet,..

101. _zia In duhdawtnak a thukzia ka sim thiam lo. kom ding

*kauhzia, harzia, mawizia, `hatzia,..

102. ziangahtile Bawipa cu a `ha,ziangahtile duhdawtu a si. kom ding

*"ziangah tile," ti'n `hen ih ngan lo ding (because)

103. ziangruangah Laica na thiam lo hi ziangruangah ti na thei maw? kom ding

*Mirang in Why? ti a si ih tthen ih ngan ding a si lo.

104. _ zik Khua a thim zik, kan tlung thlang pei. kom lo ding

* cau zik, cem zik, (*_ zikte thawn a bang aw)

105. zo_ "Zoso ka hrangah a feh ding?" tiah Bawipa in a ti. kom ding

* Zoram, Zomi, zosi?, zosaw?...

106. _ zo Laimi cu Pathian ih khaisan mi kan si zo. kom lo ding

*A cu zo, a hmin zo, ka fiang zo, ka thleng zo,...

107. _zoi Thuhla fiangfai thei dingin an zingzoi rerolai. kom ding

*(zing zoi, zir zoi ti'n `hen ih ngan ding a si lo)

108. _zom Laica le Lushai ca hi pehzom awknak an nei lo. kom ding

*("peh zom" ti'n `hen ih ngan ding a si lo)

109. zuu_ Zuureu cu mi siatsuahtu raal tumpi a si. kom ding

*(zuu reu, zuu fa, ti'n `hen ih ngan lo ding.)

Thunetnak:

Laica hi a hramthlaknak English a cang theibik in thlun a `ul ti’n ka hmu. Siar a ol timen si loin, a dikmi tuahser a `ul. Thu`himnak ah, mihrek in “Pa Thian” asilole “Pa thian” ti’n an ngan. Pathian ti cu Mirang in “God” a si ih “Pathian” ti’n `ongfang pakhat (one word) in ngan ding a si. A dang pakhat: “duh dawt nak” asilole “duhdawt nak” ti’n nganmi tla ka hmu. Mirang in “Love” an ti ruangah, “Duhdawtnak” ti’n ngan sehla, calai `ha le standard a neimi cangan daan a si thei ding ti’n ka ruat.

Cule “in le inh” le “thleng le thlengh” cungcang ah thleidan thiam kan zuam pei. ~himnak ah; “Phanzi ka in” timi le “Phaanzi le kurtai ka inh” timi cu a dang aw a si. Cuvekin, “Hna`uannak in inn a thleng” timi le “inn a thlen in a sinfen a thlengh aw” timi cu thleidan thiam ding. *Dollar $ le Kyats Paisa thlengh hi Ks. 1200 tiang a thleng. ~ong awsuah a bang lo vekin cafangkom khal ah a dang deuh hrimhrim ding a `ul. Cutikah Laica cafang word thar (new vocabulary) tla kan nei tam vingvo ding.