Chin Common Language Kan Nei Maw?

H. Sui Lian Mang

 Chin State sung um Chinmi hrangah lawng ruat ding cu a si deuh lo dingah ka ruat. A naibik ah Chindwin tivapi saklam lole Kalay myone tal kan ruatcih a tul. Ziangahtle himi Lairawn hi kan ram a rak si lawng siloin atu khal ah Chinmi tampi ummnak hmunpi a si. Kalaymyo ah hin,Chin Usi Zung khal a rak um ih, Chin ziza Vuanci rak umnak hmunpi a rak si nain, Chin capital cu Hakha ah thawn a rak si hnuin, Chinmi pawl hrangah Kalaymyo cu khual khua vekah a rung cang lawk men na. Kan rel zo vek khan, Kalaymyo ah hin Chinmi 70000 lai kan um ih myone thawn cun Chinmi 150000 lai kan um. Chin Affair Minister khal kan nei. Chin common language kan rel tikah ruatcih lo tha a si lo.

Miphunpi (nation) kan si theinak dingah cun, tlangtong (common) kan hman ding cu a thupi ngaingai mi a si. Tu ah Chinmi zatein tong pakhat hmangtlang thei sehla, tong dangdang hman ding cu kan duh hrimhrim lo ding. Tu ih tong pakhat hmantlang ding kan tuah thei ahcun, tui hnu kum 10 ah cun a rah kan hmusuak fang ding khi a si. Tlawng ah phunhrek in phunhra tiang (kum 10 sung) an zir tikah kan fale san ah cun an nuamzet ding. A ngaingai ah cunmiphun pakhat kan si khal kan thei ko si, kan umnak ah pehtlaihawknak le zin tha a rak um lo tuk ruangah kanmah le khua cio in kan tong a dangdang cio ih acozah lamin peng an then tikah peng khat le peng khat kan tong a dang men khi a si. Kan tong hrampi cu an bangaw thluh ti theih a si ko.

Cun, Chin common language thu hi mai tong si seh,,,, tiin kan Pa le pawl tla an tang cio men ding. Curuangah a um cia mi (Mirang pawl ih an rak tuah ih Kawlram acozah ih nemhngetmi, (Laizo tong), radio ih hmanmi) hi kan zatein thlun hliarhlo sehla a thabik cu a si ko. Himi thu ah Laizo tong hi common language ih an rak tuah laiah, Falam cu State capital a rak si nain, State capital tong an tuahmi a si lo, J. H. Cope pawl in research an rak tuah ih thiam olbik, zir olbik, tiih rak hrilmi a si. A hriltu hi kanmah Chinmi hnakih mifim rak simi Mirang pawl an si ih, Kawl acozah in a nemhnget beet. Kannin Chinmi pawl cu a thlun ding lawng a tang. A tlunlam (hmaisa) ah facts 7 in ka tarlang zo ih relsal tul ciamco in ka ruat lo. Capital le common language a pehparaw tengteng lo.

Chinmi pawl hrangah Hakha cu Chin capital a si ih Kalaymyo cu Chin city a si. Kalaymyo hi Chinmi kan tamtuk ruangah tui hnuih Chin capital ih tuah tum ciamco khal a tulnak a um lo. Ram tampi ah zoh sehla an rampi capital hi mipum tambik a si tengteng lo. (USA ah capital – Washington D. C, an kualipi (city) cu New York, China ah, India ah,,,,,,) tampi an um. Kawlram (1950s) thatein Democracy in rak feh sehla, Kalaymyo cu Chin capital city tla a si men ding nain, a rak si lo zo, Chin capital cu Falam ah a rak si nain, Hakha ah an rak thin zo ih, tui hnu ah thinsal khal tum cianco a tul nawn lo. Tuanthu cu tuanthu vekin feh vivo ko sehla,,, kan tlangtong khal Mirang ih a thabik an rak timi, Kawlram acozah khal ih tu tiang a hmanmi, Laizo tong hi kan zatein lungkimtein cohlang cio uhsih!, thiam tum cio uhsih!, hman tum cio uhsih! Cutin kan ram, kan miphun a dam ding ih lungrualtein kan ram le kan miphun kan din ding. (Thil tha kan duh ahcun kan sun ngammi tla a um tul)

Laizo Tong le Laica

Dr. S. Hre Kio, Dr. Hrang Cung Nung, Sayama Ni Dong (Dr. Za Hlei Thang innsang nu), le Saya Ro Za Thang pawl ih an nganmi le an ttongmi pawl hi ka lung sungah a taang ringring. Midang khal in hivek thu an sim ko nan, an mah pali ih ttongkam hi run ngan ka duh.

Dr. S. Hre Kio in Laica Ngan Daan (Falam) a suahmi ih a phaw par rori ah, (1945?) ah Mirang pawl in Laizo ttong cu Laimi pawl ih tlaang ttong (Chin common language) ah siseh tiah an hril tiin a hmuh suakmi a ngan.

Dr. Hrang Cung Nung in tunai te ih a canganmi ah, A hlan ah Falam ttong ti a si lo, Laizo ttong ti a sinan, Rev. Con Bil ih san ah nan mah lawng ih neih hnak in, Falam ttong tiah kan ti pei a ti ih, Laizo ttong in Falam ttong ah, Laizo Baibol in Falam Baibol ca ah a rung cang ta tiah a ngan.

Sayama Ni Dong in a tivemi cu, Mirang mifim pawl ih an rak hril zo bang in, Laizo ttongah kan calai hi hram kan bun tum lo a sile, tu hnak in kan calai thu ah kan buai deuhdeuh ding. Baibol cangan tik khal ah Laizo ttongah hrambun ih kan feh a tul. Laizo ttongah ziangtin a um timi kan hawl hmaisa pei ih, cumi ih a um lo lawngah, midang ttong kan hlaang ding. Laizo pawl, nan mah in nan ttong in ca nan ngan lo ahcun, thlun ding kan nei lo ding. Nanmah hi tuanvo tumbik neitu nan si tiah a ti.

Saya Ro Za Thang khal in, Falam pawl hiti ih kan buai ciamconak cu Falam ttong neitu bik Laizo pawl in Laizo cangan daan cu hitin a si tiah an nganmi a um lo ruangah a si tiah a ti.

Himi ttongkam pawl ka ruahsal tikah khat lam ah ka lungawi zet nan, khat lam ahcun, Laizo mi pakhat ka si ve ruangah, "Aw! kan ttong le calai tthangso dingah tuanvo tumpi ka nei" tiah thu tampi in ruah ter.

Tu ah ka lungawinak bik cu Laizomi pakhat a simi, kum reipi Falam tlawng High School Head Master Sangtu tiang rak tuan in tlawng cazirh daan khal a thiamzettu Rev. Run Cung Mang in a fiang thei bik, a ol thei bik, le a tha thei bik ding in, Laica Zirnak Cabu a suah thei tikah, lungawinak sim cawk lo ka nei. A tlun lam ih a ttongtu kan nulepa pawl khal hi an lung sung ziang bang pei maw!!! An lung di a riam zet ti ruahsannak ka nei.