Falam Sungkua Thutlangpi Tarlang

Thu hmaihruai:

Tulai kan group mail ih Laica zirlai cabu thu reltlang nakin ziangvek thinlung kan nei ti mi tampi a lang suak ter. Kawhhran, Pawlkom leh Hrinhnam zawng nawnnawn ih a feh ter zik tla kan um. Kan Pawlkom, Kawhhran leh thulu dang tarlang mi pawl cu ka thlirdan vekin langhngan ten ka run tarlang. Cun sawmawk nak khal a tel ih a cem tiang rak siar tten tto aw.

Baptist Kawh hran.

Kawl cun a mi Ukbet theinak ding lawng a ruatih Chinram tthansohnak zianghman a ngaihsak lo. Cu laiah Chin mi ih Kawhhran tumbik kan neih mi Baptist cun ramhumhual dingin kiangkap boruak (environment) kilhim hna, Thlai cicin dan, Thingkung hau lo ih a hmunmi Lo tuahdan leh Leidawm tuah dan pawl tiang mipi a zirh. A nautabik Kawhhol einak ramah Kawhhol kheh dan tiangin a zirh.

Falam Bible khal Baptist tawlrelnak in kan nei thei. Cun, Chin miphun zate ih kan pumkhat nak ding cu christianity ah siseh ti ruahsannak thawn Thlanglam Laitlang leh Hmunrawn Chin (Asho Chin) pawl hnenah missionary thlah ih hma rak latu leh la rerolai tubik khal a si. Atlangpi thu lawng tarlang a si ih relthamlo tampi a um lai,,,,. Cu ruangah a tawi zawngih kan sim a silen Baptist hi kan Kumpi cozah pakhat a si kan ti thei. Baptist vek thazaang cak kawh-hran kan neih mihi Laimi in hmailam hrangih ruahsannak tumpi khal a si.

Cu rualrual in kan Kumpi cozah fate a simi Baptist in a ruah tthat dingih duh um zet mi cu, ramsung, ramleng ah Kawh hran tenau pawlih duh dan ngaihsak lemlo ih palzut can a tam deuh ttheu. Thu dik le dik lo hnakin Kawhhran thufehpi zawngih a ttan can khal hmuh ding a um phah phah.

Cun, hmailamah Baptist hi Politic lamah a hrolhaw lo ding ti simtheih asi lo ih cu vekih a hrolhawk pang a silen Mizoram ih Synod vekin kan ram election cu amai kutah tampi a tthum aw ding. Cu tikah kan ram politic hotu dinhmun ziang maw zat khal a control ban ding. Cuvekih boruak a feh pang a silen hruaitu tling, hruaitu tlak zoh loin duh sakawknak zawngih a fehpi pang ding khal phan um zet mi a si.

Falam Humhual Pawlpi (FHP)

FHP hi a din nak reilo te a sinan Falam peng hrangih ttanla zettu a si. Kumpi lamah thukzet lutin Falam ih covo khal hngetzet ih kai tang tu asi. Chin Radio awsuah nak khal tluang zetih a feh thei nak dingah Ram sung/leng Falam unau thawn ttuan tlangih ttawi awm tu bik asi. Kawl kumpi in Tlangpar hrangah MRTV program neih theih an ti vetei phar le zuangin mai sumsaw, tikcucan le ruahnak thawi ttuanvo la tu a si. Mipi harsat le thlaphan can khalah hnemtu le thlakung zawn tu bik asi. Cu ruangah Humhual hi Falam peng hrangah Pa bik ttuanvo la tu a si.  

Humhual in a tumtah mi pawl lakah langhngan zetih a fehpimi pahnih kan hmu thei:  

(1). Chin-Lai ttong ihsin = Laizo ttong ih thleng ding leh

(2). O-Aw hman kop mi cu = Aw lawngih hman ding hi asi.

Hi mi pahnih hin Falam hrangah tthathnem nak a neih le neihlo cu thlir dan a bang aw cio lo ding. Hman seh kei cun himi tumtah nak cu “tuihlan ah ..... tiih rak hman a sinan, pu Humhual in...... tin a run thleng” timi thuanthu ngan lut duh nak men a si tin ka hmu. Ziangah tilen hite pahnih hin Falam hrangih tthat hnemnak a pek dingmi ka hmu lo. Thuhla tamter tu men ti lo baak cu..

Hman seh, hma a  lak tikah idea leh policy men siloin pumpekawk nak thawn hma a la ih a tumtahmi cu a hlawhtling rero zo ih Rolung a phung suak ding khal zum a um zet. Thil tithei upa mifim tampi funkhawm awknak pawlkom a si ih a pumpekawk nak leh  ttanlaknak pawl zoh tikah rinsan tlak zet pawlkom khal a si. A feh pimi policy duh lo mi a um hman ah a mah cu do kalh lo in ttuanpi dan kan thiam a thupi zet ding. Cu vekih kan ttuanpi/sor thiam a silen kan peng tlang hrangih tthat hnem nak suahpi thei tu kan neihmi pawlkom pakhat a si. .

Chin Pawlpi USA

Chin Comunity USA hi ramsung/leng Falam pawlkom lakah a tum bik leh a cak bik kan neih mi asi. Chinram sung siseh Ramleng siseh Falam miin harsat nak kan ton canah bawm tu bik a si. Chin Radio Awsuah leh Rihzin cek nak khalah sumpai a thawh tambik tu le rinsan bikmi a si. Chin State Minister in Chin mipi parih a thusuah mi ngai poimawh a si vekin CCUSA ih thusuah mi khal Falam mipi hrangah cun ngai poimawh a si ve.

Cun, kan sunsak zetmi nunphung puai a simi Fanger puai khal Chin New Year Festival tiih hmangdingah a nem hnget vekin ramtin ah hman thluh a si. Chin Person of the Year khal kumtin ten a pe ih zapi ih pompi mi a si. A tuah mi ah zapi huap kau thei bik dingin khua a khang ruangah himi Pawlkom hi Falam Rorel Innpi (parliament house) ti theih a si.

Hmailam hrangah CCUSA in rorel ding hmabak a neih lai mi cu kan National Issue pakhat a si mi Chin New Year (Lai kumthar Puai) hi leitlun ram kipin a ni bangaw tei kan hman tlang thei dan ding a ngaih tuah a ttul. February 20 ah Chin National Day kan hman vekin Chin New Year khal in nem hngetmi ni a neih ve hrim hrim a ttul. Hi mi cangsuak dingih in kai hruai thei tu ding umsun cu CCUSA lawng a si ruangah hithu hi a liang parah a hngat aw ti thei hram seh. A ranglam ih in run huaihot ding khal kan bei sei a si.

 Rihli Group

Rihli groups mail hi Chin mi groups mail lakah a tambik member neitu asi lo hmanah a sang tu tal a si ka zum.  Ram sung/ramleng in Siatni/tthat ni kan ton can ah leh Pathian thu, Ramthu, Lehpannak pawl thanawk nak ih kan sor zetmi group mail a si.

Hman seh ca thlah tu lamah tlaksam nak kan nei zet. Thu i ruah suak ter mi cu, tuihlan “ 1982 ihsin 1995 hrawng tiangah zanlam thimzik unau hmelpalh hrawngih Dawrhlun vengihsin Video veng, Laansung tiang hawr nawn tei zin tlem le tlem lo ih rak vah kha a vak tu ih uarawknak a rak si.  Hman seh 1995 hnu lam cun zuri ih vak cu nautat le mibang lo cazin ih ret ah a rung cang”.

Cui san lai vekin tu lai cu Group mail ih cangan tamtam leh mi ca thlah ihpiang reply rak tuah hi uar ih neih kan tam lai. Cu vek ruangah thu mumal lo khal thu ngai vekin sosan can a um phah. Hman seh mawh thlukaw tuk ding cu kan si lo, email kan hman nak a bai tuk lai. Ngan rero ding kan si ko, a rei cun kan paih nawn lo mei ding. Tui hlanah kei tla email in mi tawh le thu el ka rak hmang zet dah, hmanseh lehhnu ih ka ca nganmi pawl ka siarsal tikah ka ning a zak zet sal. Ziang tlukin in rak ning ding ti ka rak ruah ban lo ruangah a si. Mi in an ningzet ding ti tui ka theih awk vekin khami laiah rak theiaw sehla cu ka rak ngan lo nasa ding ka ti aw rero.

Cun kan group mail hi kan hman ttangkai rualrual in Falam lawng kan si lo ih ttong dang peng dang um khawmnak a si ruangah pengdang miih theih ttha lo kan sungthu leh pengdang ral tho ter thei mi ttongkam hrim hrim hmang ding kan si lo.

Kan Rihli groups mail a nei tui tumtah mi vekin tthansoh nak, ramsung/ramleng thuhla sim thanawknak ih hman ding a si ko. Unau pengdang a sungih lut tu pawlih dawt kuahko tlak thuttha rel khawmnak ah hmang ttangkai sawn uhsi.   

Chin Tv

Tulai kan Chin media lakih in hrut neh biktu cu Chin Tv hi a si. Ziang tikah Chin Tv an rak thlah sal ding, tu teh zo upa kan neihmi ha Interview an tuah dingih ziang ha an hnenin kan rak zir thei ding tiih kan hngah hlap zetmi a si. Ramsung, ramlengah Chin ttong ti rori ih zuknung thuthannak kan neih mi umsun khal a si. Kan Chin miphun lakah thlei dan um lo ten zovek puai nikhua khalah tel in thuhla a theh darh sak vivo, curuangah Kawlram ih Chin ttong neitu si nak cu ramleng khalah hnget zetih fehpi theitu a si. Cu ruangah, himi a rak dinsuak tu Pawlkom le Chin Tv ttuanvo nei tu pawl parah lungawithu sim rero ding kan si. Media in mipi a fim terih tthansohnak a pe ti an hmuh mihi cawi san tlak hrimhrim an si.

Hmai lamah Zuam sinsin hai sehla MRTV thawi pehzom awin ramsung thu khal kim cang tei in than bet vivo ding kan hngak a si. Cui tlunah RFA Chin Radio awsuah khal a cang thei a si len an mah ih ttuanvo lak dingah a awm bikih tawlrel dan khal an ngaihtuah lohli dingah beiseinak kan hlan bet a si.  

Zahau Hrinhnam

Zahau pawl thuhi ngan nuam lo zet a si nan, mihrek khat cangan mi ah relsuak ciah si lo, a ti duh san lang zet fawn a um ttheu ruangah ka telh nak a si.

Falam pengah Zahau pawl hi Pathian thu, Calai, Nunphung leh Politic ah kilih kipih kan sor zetmi an si. Pathian thuthang ttha an simnak leh Cabu an suah nakah Zahau thu le hla hi sirhsan ah an hmang tam bik. Cu vekih an hman ruangah hrek khatin Zahau nunphung, Calai le ttongin mi dolh/cimral thluh an tum ti ih rak ruat ih huat phah thluh tu tla kan um.  Mi hrek khat hrinhnam ih extreme deuh pawl tlacun Zahau hminsal le ngan mi hmuh menih hngir ttheu tla kan um. Kan palh lawlaw. Thu tthatei kan ruat a silen Lai ttong ihsin Laizo ttong ti ih thleng tum rero tu tlahi Zahau an siih himi zoh in an ttanghma lawng an sial lo zia a lang ter zet asi.

Pu Ro Za Thang (In thih san tu) in “zahau pawlhi kan Falam hmai in hruai tu an si ih do loin a ttuan pi dan thiam sawn nungla Falam in kan hlawkpi zet ding nan” tiah a ti dah.

Himi thuthawn pehparawin sawmawk ka duh bikmi cu Falam peng ihsin mifim hruaitu ttha an hungsuah ah siseh, hrinhnam pa khatkhat a tthangso ah siseh lungawi uh, kan Falam cawisang tu dingah Pathian thlawsuah pekmi a si. Kan do ih a kekar kan phet a si len kan hrangih pekmi Pathian thlawsuah kan dodal, kan hnong tinak a si ding. Zokhal khua le ram hrangah ttuan tlang dan thiam sehla Pu Ro ih ttongmi a takah a rung cang teng teng ding tihi a si. Kan khua kan ram a tthan soh cun Lairam in sunlawih nak a co ding.    

Sawmawk duhmi:

(1). Thil tithei upa kan neih mihi dokalh loin ttuanpidan kan thiamlen hlawknak a suah pi  

        ding.

(2). Kan ttanlak nakhi Kawhhran le Pawlkom zawng silo in, thudik sawnah siseh.

(3). Hrinhnam kan dokalh awk panglen peng tlang a ttum suk ter sawn ding.

(4). Zokhal Hmailam hrangah lungput sangzet thawi tumtah mi neih ding,

Lungawi roh

By. JH Thang.

Hminsin: Hi cangan mihi thu elawk ding zawngih ngan mi a si lo, hman seh thu feh dan sawn ah rel tlang duh mi cu rel tlang theih ringring a si.

September 17, 2013 (Rihli)

Chin Kum Thar Puai

by San No Thuan

Thuhmaihruai

Chin Kum Thar Puai hi Laimi phun le hnam cio in mah le kawh daan cio kan nei. A hrek in Fanger (Zahau, sim, laizo … ), Tho (Thantlaang, Hakha, Khualsim lam …), Dawng Pui (Lumbang Zanniat lam …), Khuado (Tedim …) tvp pawl in a phunphun in kan ko.

Tulai ih kan buai bik theunak cu zo miphun ih kawh daan in puai kan tuah ding tiah kan buai. Kan pupa pawl ih an tuah duhsannak kha thupi bikah re lo in a puai hminah kan buai theu. Hi kan buainak hi kan pupa pawl ih an Lai Kum Thar Puai, Faanger Puai, an tuah duh sannak ngaingai kan theih asile ziang ti in puai hmin kan ko ding tihi kan lung in fiang ter ding ti ruahsannak ka nei. Hi catial sungah faanger timi cu ziang a si? Ziangruangah kan pupa pawl in an rak tuah? Khui tik ah an rak tuah in ziang tin? Tui’ san ah teh ziangah kan pehzom a tul? Chin kum thar puai kan ti le teh a sual maw? timi pawl hi hi catial sungah ruat tlang ding ah ka nganmi a si.

1. “Faanger” timi cu ziang a si?

“Faanger” timi cu “Faang” le “Er” timi tongfang pahnih kom aw mi a si ih kan pilepu pawl in “laifang” a tlor mikhi sang ah an tuah ih cu cu faanger tiah an ti. Mi hrek khat cun laifang silo in faangcang tlor khal in an tuah. Asinan laifang tlor hi an hmang tam bik. An tuah daan phun hnih in a um. Pakhat cu killi nei in an fun ih cucu sangpi an ti. A dang pakhat cu a pum sawl te in an tuah ih zawlrit tiah an ti.

2. Faanger Puai cu khuitikah an tuah?

Faanger Puai cu lo rawl an lak theh hnu September thlalai hnu ih thlathul (fullmoon) hmaisa bik ah an tuah. Curuangah September thlalai in October thlalai tiang khi kan pupa pawl in faanger thla tiah an ko. Lorawl lak ti tikah thal rawl si lo in fur ih ciinmi laifaang, faangcang le vainim lak thehnu ah an tuahmi a si. Cui rawllak khawm cu kan pupa tong cun rawllu pet (harvest) tiah an ti.

3. Ziangruangah faanger puai an tuah?

Kan pupa pawl in faanger puai an tuah duh sannak thu paruk in tarlang ka duh.

3.1. Kum caang relnak

Faanger puai hi kan pupa pawl ih an kum caang relnak a si. Kum caang rel timi cu kum khat a kim ti ih kum an siarnak a si. Cu ruangah kan pupa pawl cun an fa-te khi faanger puai hlaan ih ni ziat, thlaziat suak khal asile faanger puai an thlen cun an fa-te ih kum khi kum khat a kim tiah an siar cih mei.

3.2. Lungawi thusimnak

Faanger puai hi kan pupa pawl in an biakmi khuazing Pathian hnen ah lungawi thu an simnak caan a si. Kan lai thuhla tha zet in in zingzoi saktu Rev. Thang Tin Sum in Keimah Khawte Fa (1999) timi a cauk sungah faanger ih “a ni hmaisa bik ah pacang pawl in mual rawn ah vok an that ih mual tlang sun tiah an ti (p. 85),” tiah a ngan. Cu theh in thla an cam ih khawzing Pathian hnenah kum pi kum khat sung lam a hruainak le an lo rawl a thlawsuahnak parah lungawi thu an sim.

3.3. Thluasuah dilnak

Faanger puai an tuah tikah a ra lai dingmi kum hrang khal ih an thlacamnak a si. Kan pipu pawl in cui kum ih naute suakmi hmuah kha khua bawi inn ah an feh pi ih khua bawipa in thlacamnak a rak neih sak. Cucu nau lam coih tiah an ti. A tlun ih ka ngan zo bang in kan pupa pawl in mual tang ih thla an cam tikah kum hlun par ih lungawi thu an sim lawng silo in kum thar khal ah Khuazing Pathian ih lamhruainak le thuasuah dil in thla an cam.

3.4. Khuasia pawl an dawinak

Faanger a kim cun kan pupa pawl in kum hlun a cem zo ih kum thar a thok zo an ti ih khuasia khuavang pawl an dawi. Ziangti’n an dawi ti le Rev. Thang Tin Sum cun hi ti in a ngan. Faanger puai ih a ni hnihnak cu Nipi ni an ti ih mithi thlarau pawl khal an hung leeng ve ti in an ruat ih an hrangah laizuu tla an rak ret sak. Cun pacang pawl in mithi hla an rak sak. Zaan ah Lente Belrua (hlamphei) sungah faar an vang. Cun an kut in far an vaang ih inn sung, inn leeng le inn tang pawl ah khuasia pawl an um ding tiih an ruahnak pohpoh kha an nawk ciamco ih “Tlangrai, rirai e, suak uh law, kum thar ah nan um thei nawn lo” ti in an au ih mithal tla an kap ih an dawi (TTS, 85).

3.5. Rawl thar tawmawknak

Faanger puai cu milian le farah thleidannak um lo in rawl thar an tawmawknak a si. Kan pupa pawl in puai a phunphun an tuah tikah a tam sawn ah cun milian le mifarah thleidaan awknak a rak tam zet. Mifarah pawl le khuangcawi thei lo pawl tla cu zuu an in hman ah inn sungah tonak an ngah lo ih inn leeng ah zuu an rak zawh. Asinan faanger puai ah cun milian ee, mifarah ee, khuangcawi thei ee thei lo ee ti um lo in an zate in bangraan theh in rawl an tawm aw ih zuu thaw thaw khal an in tlang. Cumi in an thinlung hmun khat ah a tawn hngai ih dudawtnak le pum khat sinak a suah ter sin.

3.6. Leen khawmawknak

Faanger puai ih a nom hleicetnak cu suunah sang heh tiah an deng ih zaan a kim cun tlangval hmuahhmuah cu fala umnak inn ah zaan vaar leen khawm awknak an nei. Cucu kan pupa pawl in cawitawm kai tiah an ti. Cui cawitawm kai cu inn khat lawng ah si cuang lo in fala umnak inn tinah a burbur in zaan vaar te in nomnak a phunphun an tuah. Khuang le tip mawng an tum in hla thatha an seh aw. Cumi in nelawknak, duhdawtawknak le tanrualnak an kar lak ah a suah ter sinsin.

4. Kan pupa pawl ih faanger tuah daan in ziang kan zir thei?

Kan pupa pawl ih faanger tuah daan in kan zir theimi pawl cu:

4.1. Khuazing Pathian tel lo in puai an tuah lo.

A tlun lam ih ka tar lang zo bang in Khuazing an Pathian hnen ah lungawi thu an sim ih a ra lai dingmi caan hrang khal thlawsuah an dil a si. Tui san ih faang er puai kan tuah tikah Pathian biaknak tel lo in nomnak lawnglawng ruat in kan tuah pang asiahcun kan pupa pawl ih faanger puai tuah duhsannak kan thelh ding a si.

4.2. Nelawknak le tanrualnak ah an hmang.

Kan pupa pawl in faanger an tuah tikah pakhat le khat nelawknak le thutha ruahawnak an nei ih tanrualnak ah an hmang. Cu bang in tui san khal ah faanger puai kan tuah tik ah phun le hnam, milian le mifarah thleidanawknak um lo in Laimi kan sinak ah le Pathian ih fale cio kan sinak ah pumkhat kan si theinak thu le hla lawng ruat in tangdorte le thinsaute in puai kan tuah ding a thupi ngaingai. Faanger puai ih kan tuahmi poh hi pakhat le khat nelawknak, le tanrualnak lam lawng kan tumtah ding a thupi ngaingai.

4.3. Lai nunphung kilkhawi daan in zirh

Kan pupa pawl cu ca an thiam lo nan an nunphung hlo lo ding ah a kilkhawi daan an thiam zet. An kilkhawidaan cu zaan an lennak fala inn ah an mah rori in lai hla mawimawi an sak ih lam mawimawi an lam tikah mino deuh pawl in an cawng cihmei ih cu ti in an nunphun a kilkhawi vingvo. Cuvek thiamthiam in tuisan ah faanger kan tuah tikah kan laihla mawi pawl, kan lam pawl le kan laithil phunphun hi kan langh ter sinsin a tul. Cu ti in nunphung neimi miphun picang kan sinak cu sankhat hnu sankhat a hmun vingvo ding a si.

5. Ziang tiin Puai hmin kan ko ding?

Mah leh hnam cio ih puai kan tuah ding ahcun mah le kawh daan cio ih hman a tha ko. Asinan, mi phun tam deuh huap ih puai kan tuah ding a si ahcun mah le kawh daan cio hmin hi thupit ter lo in pum khat in si ter tu hmin kan hril sawn a tul. A tlun lam ih ka ngan bang in faanger puai cu laimi kan pupa pawl ih an kum caang relnak a si ka ti zo bang in kan zate hrangah “Chin Kum Thar Puai” tiah kan ti a si ahcun kan pupa pawl ih tuah duh sannak khal a huap ih laimi a tam sawn hrang khal ah a huap biktu hmin a si ko ding tihi ka run tarlang duh bet.

Thunetnak

Faanger puai hi Laimi kan sinak langhtertu nunphung thazetmi a si. Kan pupa pawl ih kum caang relnak a si ih rawl thar an lomnak le kum thar an hmuahnak puai a si tiah a tawi zawng cun kan ti thei. Cuti ih faanger puai an tuah tikah Khuazing Pathian hnen ah kum hlun sungih a thluasuah zomi par ah lungawi thu an sim ih kum thar hrang khal ah thluasuah an dil. Cui tlun ah faanger puai an tuahnak thawng in khuapi vaangpi ti in duhdawtawknak le tanrualnak a suah ter sinsin.

Kan tong le hih kan pupa nunphung thazetmi hi tha te in kan kil lo ih kan thih ter ah cun a rei hlan ah nunphung (culture) nei lomi phun hlo kan si ding. Curuangah, kan nunphung tha zetmi pawl hlo lo ding ah kan Chin Kum Thar puai ah hin kan Lai hla, kan Lai lam le kan nunphung pawl a cang thei tawk ih langh ter kan zuam bet ding a thupi ngaingai. Cuti in kan nunphung tha te ih kan kil khawi theinak dingah le pumkhat te ih kan tanrual sinsin theinak dingah Chin Kum Thar puai hi tuah zuam sin uh si.