Khrihfa pawl in Buddhist Phungki pawl Hnenah Buddha Thu Zir Ding hi a Tha Maw?

Saya Nun Uk le Zatein,

Pathian nan duhdawtnak ruangih nan taimaknak pawl ka hmu ih ka lo lawm zet. Tuih tum phungki pawl nan sawm thu ah ka ruah daan mal lai ngan ka duh. 

Mission hna kan tuan tikah, kan tuannak hmun ih an zumnak, le nun nunphung (an ca, an tong, an biaknak, an upatmi, an nautatmi, mi an upat dan, an hnipuan hruk daan le dangdang) kan theih tul tengtengmi a si. 

An nunphung kan theih lo ahcun kan simmi thu an ei duh lo ding. Mirang pawl in an pura (pagoda) parah kedan an rak hruk ruangah buainak nasa zet in a suak dah kha. 

Cuvek thiamthiam in, an zumnak kan theih tengteng a tul. An zumnak kan theihpi tikah ziang  a thahnem?  

a. Gospel in culture: Bible ca ih a sim duhmi kha an maih zumnak thu hmang in kan simfiang tikah an lung a lut ih an cinken a ol. Kan Laimi karlak khal ah, khuavang khuasia thu pawl kan theihmi hmang in Thlarau Thianghlim ih thilti theinak kan sim ahcun tu hnak in kan fiang sin ding. Kan sungah in ciah sin ding. Kan pupa pawl tla Missionary pawl in Khrihfa si nan duh ahcun nan sam nan tan ding, nan hla khal nan sak nawn lo ding tiah an ti tikah, mi tampi Pathian bia duh lo in an um san. Cuhnak in, nan samtom thawn, nan hla awnmawi te thawn Pathian thuhla hi phuah in nan sak thei ko tiah lam rak on hngai sehla, kan pipu pawl mi tampi Khrihfa ah an rak cang ding. 

b. Gospel against culture: Cuih tlun ah, nannih in hitin nan zum, kannih in hitin kan zum sokhaw tiah fiangten compare khal in kan sim thei. 

Tuluk ram ih Missionary hminthang zet pakhat cu Mathew Ricci tiah an ko. A rualpi pawl thawn mission an tuan tlaang. A rualpi pawl cu midang ih biaknak kha an do, khuasia khuavang biaknak an ti ih necktie le coat thawn thu an sim. Culai ah, Mathew Ricci cu an phungki angki a sin ih tlawng ca tla a zirh phah, khuasungmi pawl thawn remte in a um. An daan thami pawl a zir ih, a upat. Cuti in, Jesuh ih duhdawtnak thu a sim vingvo. 

Cuih thu cu a thlahtu Mission Board in an theih tikah, Mathew Ricci cu "na feh sual" tiah an ti ih an missionary sinak in an suah. Asinan, Mathew Ricci cun harsazet in Phungki puan sin in tlawng ca pawl zirh phah in Pathian thu a sim vingvo thotho. A rei hlan ah, a rualpi pawl cu Taluk ram ih a cozah pi in an ram in an dawi suak. Culai ah, Mathew Ricci cu dawi lo in an um ter. Reipi hna a rung tuan ih, mi tampi in rundamnak an congah. 

Unau pawl, curuangah, tuih tumah Phungki pawl ko in, Kawl pawl ih biaknak thu an zirh ter ih, an nunphung kan missionaries pawl in an zir hi kan mission hnatuannak hrangah a thupi tuk sokhaw. Phungki pawl thawn hna kan tuan tlaang si sawn lo in, phungki pawl hnen ihsin kan mission field ih zumnak le nun phung pawl theih kan tum sawn ti kan hngilh lo a tha. Pathian hnatuan kan hlawhtlin theinak dingah a si sawn ti kan hngilh lo pei uh. Jesuh Khrih khal Judahmi pawl karlak ih mission a tuan tikah, anmaih hrukmi hnipuan le tirawl a ei. An biaknak sung ih an zum daan a dik lomi pawl kha a rem ih, a thleng sawn ti kan hngilh lo pei. 

Ka lungawi,

San No Thuan

Chin Pupa Tongfim le Thuanthu

Saya Ro Khar Thang le zatein, 

Tong upa zir ding tampi na nganmi ka rak siar, ka rak download ih ka hlawk pi zet. Nonawn pawl in kan tul zetmi a si tiah ka ruat. 

Cun, Pupa tongfim tla khi in ngan sak in, himi tongfim a ratnak thuhla le a sullam tla in ngan sak aw la duh a um zet ding. 

Dagon University ih Eastern Philosophy ka zir lai ah, Kawl Philosophy timi ah, an Pupa tongfim pawl an ngan ih a sullam an ngan cih. Cuvek in phunhnam dangdang ta khal cutin tam zet in an ngan ih kan zir. Asinan, Chin section a thlen tikah, tlar li-nga te lawng zir ding a um ih poi ka ti zet. Laimi kan pupa pawl ih Thudik/hman tiah an ruahmi (Philosophy) cu kan pupa pawl in an tongfim ah an rak tuah. Cumi kha Nonawn pawl in kan sarsal thei ding duh um na sa. Cumi kan sar suak a si ahcun, cui tongfim pawl cu Bible ca thawn kan peh zom ding. Cumi kan pehzom tikah ziangtluk in cui tongfim pawl hi Bible ca ah a rak um timi khal kan hmu fiang ding ih, Lai Pupa pawl hnen ih Pathian ih a rak phuan langawk daan (God's revelation in Chin culture) kan hmufiang sinsin ding. Cule, Chin Philosophical Theology kan ngan suak thei ding ih, Laimi pawl ih hna le thluak ah Pathian thu kan sim le zirhmi ticutcawn a lut thei ding. 

Thuthimnak ah, kan pupa pawl in Tenglam thuanthu tla khi an rak sim ringring. Menmen in an simmi a si lo. "Mi-aa" = "Stupid" an timi kha thuanthu in an lang ternak a si ih, cumi kha kan theih a si ahcun, tuah lo dingmi tampi an sim zirh ngah ding. 

Tenglam Thuanthu ... tla cauk in a um zo maw? 

Zosi Chin Pupa Tongfim a ngan suak tu ding? 

E.g. A hmel in zoh hlah, a aan in ngai.   

Context:  ......

Meaning: ...... 

ti in in ngan sak thei uhla a va duh um ding ve aw. Lai thuanthu, tongfim, pawl kan phorh suak thei sinsin ahcun, kum a rei deuhdeuh tikah kan tefa pawl hrangah sui mankhung vek an si ding. 

Sawmngiar phah in, 

Sanno

www.sannothuan.com

Lai Kum Thar Puai ah, Kan Laidaan Thapawl Kan Kilhim Taktak Maw?

By San No Thuan

8/9/2011

Thuhmai Hruai

Tui tum 2011, USA ih kan Lai Kum Thar Puai kan tuahmi par ah zohfel sal in, kan ruahnak te run ngan ka duh. Lai Kum Thar kan tuah duh sannak cu kum khat sung kan miphun pi lam in hruaitu Pathian hnen ah lungawi thu sim in, kum thar hrang khal ah thluasuah dil in, le Pathian in kan miphun hnen ih in pekmi kan nunphung  kilhim dingah a si. Nunphung timi ah a telmi pawl cu: kan thuamhnaw, lam, hla, tong, kan nun daan, thuruah, ei-in tvp pawl an tel. Laimi ih kan nun daan cu unau bang in, riahsiat can le lungawi can khal ah, a pawlkom awtu kan si. Lungrual zet ih tlangleeng tlangtu kan daan tha le, kan pipu daan tha dangdang pawl hi Lai Kum Thar Puai kan tuah tikah kan kilhim taktak tum maw timi mit in kan puai hi kan vun cuan sal hnik pei:

1.     Falam peng ih thuamhnaw pawl kim tein kan piah thei maw? Kan Lai thuamhnaw piahtu pawl hi hi tawk ahcun, an thupi zet. Lai thuamhnaw hmuhtu pawl in kan Falam peng ih ummi miphun pawl ih thuamhnaw hi kim zet in in hmuh thei sehla, Pathian ih in pekmi kan thuam mawi pawl a famkim sin ding ih, hloh ter lo in, kan kilhim thei ding. Phunhnam pakhat ih thuam kha State pakhat lawng in langh ter in, a dang pawl in, kan Falam peng ih phunhnam dang thuamhnaw langh ter sehla, lungrualnak lam ah tamsin in hruai sin ding. A tu ih kan piah daan cu, phunhnam pakhat ih thuam khi, khuah hnih thum lai in kan piah ih, a hrek khat phunhnam thuam cu, hmuh ding a um lo lawlaw. Kan Falam nunphung kilkhawi taktak kan duh ahcun, kan phunhnam kip ih thuam piah theh sehla, a duh um zet.

2.     Lai thuamhnaw hrutu kan mal tuk. Lai puai kan tuah tikah, Pathian in miphun phun khat ih in sersiamnak kan tong le kan hniphuan kan hruk ih Lai tong te ih kan tong ding hi a thupi zet. Curuangah, hotu pawl in, mipi pawl kha, zokhal Lai thuam nan hru theh pei tiah nasa tak ih, kan tiam awk le, thuthannak in tha kan pek awk um thei sehla. Cun, Stage par ih kaimi pawl hrimhrim tla cu, zokhal Lai thuam hru lo in kai lo sehla, kan Lai nunphun kan kilhim sinsinthei ding. Thuthantu, guitar tumtu, hlasaktu le thusimtu kan zate in, Lai thuam kan hruk theh ahcun, kan pupa hnen ah hivek thuam mawi a rak petu Pathian khal a lungawi ve ding ka zum. Laimi na sinak na thuamte kha zahpi lo in, hru ve aw.

3.     Pupa Lai hla kan thiam nawn lo. Tuitum ah Pu Ngun Lian (Liante pa) le ho in, Lai aw thluk tein, hla in sak sak ih ka lungawi zet. Nonawn pawl in, kan Lai hla aw thluk kan thiam nawn lo. International level ih pawlkom awknak ah, nan pupa hla (traditional song) in sak sak hnik uh tiah in ti le, mino pawl in kan thiam nawn lo.  Hla nei lo miphun ah kan cang. Kei tla, hla duh zetmi ka si nan, ziangvek hi phaileng hla, ziangvek hi Bawivung hla kan ti ti khal ka thei riai lo. Curuangah, nulepa pawl, nan mah nan dam lai ah, nan fale ih kan hna rori in kan theihnak dingah le, hi hla pawl hi mino pawl in kan uar ih kan duh theinak dingah, mawi le tha zet in Lai puai ah in sak sak hram uh. A zirh khal in hla tawite te khi in zirh hram uh. Kum dang khal ah Lai aw suah te ih, hlasaknak caan te um thei ringring hram sehla.

4.     Kan pipu pawl lam kan kilhim maw? Tulai ih kan lammi pawl hi, a mawi zet ko nan, a santhar lam tuk deuh maw tiah ka ruat. Hlan kan pipu pawl ih, an rak lam pawl hi kan cinken ringring theinak ding hrangah, kan pi le pu pawl ih an lammi khi langh ter thei sehla. Lai lam ih pi le pu pawl ih an lam pawl khal kha, video in zuk in ram dangah mino pawl ih cawn dingah, kuat in zem darh thei sehla, kan lam pawl kan kilhim thei deuh ding ti ruahsannak ka nei.

5.      “Lai kum thar puai, kan miphun puai.” Lai Kum Thar Puai hi kan miphun lungrual tein kan kom awk theinak “ puai” a si ti cu el theih lo a si. Saya Hrang Kap Hnin in tuitum US a rat ah a tongmi cu, “Falam mi pawl ih kan duainak bik cu, inntek lungput nei kan um lo” tiah a ti. Hi Lai kum thar puai hi ka puai, laimi hi ka miphun, lai puan hi ka miphun puan, lai tong hi ka miphun tong na ti lo le, a rei hlan ah, Pathian in miphun pakhat sive ding ih in sersiamnak cu kan hlohral ter ding.  Nang le kei kan tel man lo pang a si hman ah, himi can ngel kher ahcun, khawmpi maw, crusade maw, puai dang maw kan ruat siang hram lo pei tiah ka lo sawm duh. Ka puai a si ve timi thei hram uh si. Tuvek can tal ih kan ton awk lo cun, Lai miphun kan kom aw thei ngaingai lo ding. Biaknak lam ah le, kan kom aw thei ngaingai lo. Pawl ah kan buai tuk. Hivek kan miphun puai ah kan mipi pawl Pathian thu thawn kaihruai in, tisa ah phun khat kan sinak lawng si lo in, Khrih ah phun khat kan sinak kha hnget ter sin uh si.

6.     Hmin dang bun lo in, “Lai Kum Thar Puai” (Lai in), Chin New Year Festival (mirang in) tin kan bun pei. Laimi zate kom awknak ah, Fanger, Tho, Khuado, le Dawng Pui … tivek tete, kan mah le phunhnam ih kan neihmi kan bun lo pei. Cuvek ih kan bun ciamco le, kan miphun pi kan kom aw thei dah lo ding. Kan pi le pu pawl in, himi puai cu an kum caang relnak ih an hmanmi a si ruangah, “Lai Kum Thar Puai” tiah kan ti a tha. Phunhnam zate ih kom awknak hmun ah, na phunhnam ih hmanmi hmin kherkher lawng hman na tum ahcun, lung rualnak si lo in, tthen thek awknak ka suah ter ding ti cing uh si.

7.     Biaknak lam le khuatlaang lam hi hnatuan tlaang kan thiam a tul. Caan tampi ah, kan hruaitu upa pawl in khuatlaang thu an rel tikah, pastor pawl ih tel a tul lo tiah an ti ih, meeting khal ah sawm duh mumal lo in, ke an kar theu. Asinan, caan a rei tikah, khuatlaang hnatuannak hi, Pastor pawl thawn tuan tlaang lo cun hlawhtlin ding tluk in a hlawh tling lo ti a fiang aw sal theu. Kan mipi hrangah kan thuruah relmi hi, Pathian thu thawn mil aw ih fehpi thei dingah, pastor an tel ding hrimhrim a si sawn. Pastor pawl kha khua le ram hrang ih thurelnak meeting ah, sawm hram uh. An tel thei le thei lo cu an mai thu siseh.

Thunetnak:

“Lai Kum Thar Puai” kan tuah duh sannak cu, pakhatnak ah, Pathian in leitlun ah miphun pakhat sive thei dingah in sersiammi kha kilhim dingah a si. A pahnihnak cu, tisa ah phun khat kan si lawng si lo in, Khrih ah unau kan sinak langh ter sin dingah a si. A pathumnak ah, kumpi kum khat sung lam in hruainak lungawi thusim in, a ra lai dingmi kum hrang khal ah Amai lamhruainak dil dingah a si. Pathian in, kan minung lawng in sersiam si lo in, nunphung tha zet neitu khal in si ter. Cui kan nunphung pawl cu khui ah kan hmu thei tile, kan Lai thuamhnaw, kan tong, kan calai, kan hla, kan nun daan, kan ziaza le kan Biaknak pawl ah a si. Miphun kip in nun phung tha le tha lo kan nei cio. Minung hrangah thathnemnak a nei lomi daan pawl cu kan thleng pei ih, nun daan tha zet pawl cu kan miphun sersiamtu Pathian thangthatnak ah kan kilhim ding le kan hman ding hi a si.

Kan nunphung tha pawl kan kilhim theinak dingah:

1.     Laimi ih kan neihmi thuamhnaw pawl piah/langhter thei zuam uh si.

2.     Lai thuamhnaw mawite hruknak in, kan miphun sersiamtu Pathian thangthat uh si.

3.     Pipu hla-aw thawn, Pathian ih duhdawtnak le thatnak pawl thangthat uh si.

4.     Pipu lam pawl kilkhawinak ah, santhar lam lawng si lo in, pipu pawl ih lam khal kilhim in, lam uh si.

5.     Lai Kum Thar Puai cu ka puai a si ti thei in, hih puai thawn kalh aw in, can hman daan dangdang  khuakhang hlah uh si.

6.     Phunhnam tinkim kan kom awknak ahcun, kan zate ih kan kom awk theinak dingah, maih phun le hnam ih kawh daan hnak in, “Lai Kum Thar Puai” tiah ti uh si.

7.     Lai Kum Thar Puai hi nuamh awknak hrang lawngah si lo in, kan miphun pi in, Pathian rinsan ih kan feh theinak dingah, Pastor pawl le khua tlaang upa pawl thu kan rel tlaang a thupi zet a si ti ka tarlang duh. 

Lai Thuamhnaw Hruk le Thleidan-awknak Lungput

Laimi kan thuamhnaw a dan awknak hi a tial in a dang aw ih, cumi men in ziang ruangah thlei dan awknak lungput a suahpi? Kawl longyi kan hruk tikah, Kachin, Kaya, Karen, Chin, le Bama tin an longyi  le hni tial phunphun kan hruk tikah, an nih cu Kawl an si aw, kan nih thawn kan bang aw lo ti in kan hrukmi puan tial ruangah, kan ruat cuang maw? Midang hnipuan kan hruk tikah hmuah phunhnam ruah sual awknak le zuam awknak duhnak thinlung kan neih cuang ual lo. Ziang ruangah Laimi in kan mai phunhnam thuamhnaw kan hruk tikah, hi thinlung ruahnak kan neih timi hi ruah ding ngiangai a si. Ziang ruangah kan Lai thuamhnaw te kan hruk tikah, thleidan awk duhnak a suak si pei timi hi ruah tikah: 

1. Kan thuamhnaw kan hruk a mal tuk. Midang thuamhnaw kan hruk a tam tuk ih midang ih nunphung in in khuh tuk. Midang thuamhnaw kan hruk tik ah daan ah kan ruat men thlang ih, thleidan-awknak mit in kan zoh nawn lo. Lai thuam khal kan hruk tam le cui mit le lungput kan nei sin ding.  
2. Kan thuamhnaw man a khung tuk. Niti'n hruk theimi thuamhnaw ah kan thuamhnaw kan can ter thei vingvo a si le manol te in kan lei thei cio ding ih, kan unau hrin dang ih thuamhnaw khal lungawi te in kan hru thei ding. Tahthiamnak ah, Kawl, Kachin le Karen pawl in an thuamhnaw manol te ih lei thei ding in an tuah tikah, kan lei ih, kan hru cio. Cu vek in Zahau, Hualngo, Tlaisun .... tvp in a phun2 in kan hru kom thei ding. Asinan, kan pupa ih an rak hrukmi thuamhnaw khal kan kilkhawi a ttul ve thiamthiam. 
3. Kan pupa pawl ih thuamhnaw thatha, fimnak le daan thatha pawl hi khuasia pawl ta ah a ruat kan tam tuk lai. Cui thinlung put le ruahnak ih ruangah, mai thuamhnaw te thawn a ra khawmtu pawl kha phunhnam ttan tuk ah kan rak ruat mei. Tisami tuk ah kan rak zoh mei. Lai thuamhnaw a sualnak a um lo. A zohtu pawl ih kan lungput le ruahnak sawn hi kan rem a tul.  
4. Laimi pawl ih Pathian a fate tuk. Pathian cu Khrihfa kan can hnu (1900 hnu) lawng ah Laimi hnen ih um ah kan ruat. Missionary pawl in kan biakmi Pathian hi an rak keng a si lo. An rak ken thei a si le, biak tlak Pathian a si lo ding. Pathian sawn in missionary pawl hmang in Amah kan theihfiang thei sinnak ding ah a phuang lang aw sawnmi a si. Duhdawttu Pathian cu an mah kan thei hlan khal ah in duhdawt ih in kilkhawitu a si. Khrihfa pawl lawng kilkhawitu Pathian a si lo. Kan pupa san lai ihsin, Pathian cu thlarau in kan pupa pawl lam a rak hruai rero zo. Kan nunphung le kan ttong pawl tla kan pupa hmang in a rak sersiamtu a si ti kan fiang a tul. Cu tiklawngah, hnam khat le hnam khat ih kan thuamhnaw hi thleidan awknak ah hmang lo in kan cawisaang aw sin thiam ding. 
   
5. Khrih ah unau khat kan si timi lungput kan nei mal tuk. Kan ruahmi vek ruat lo pawl cu Satan fa ah kan ruat mei. Hi vek lungput ruangah, zumtu thatha thlaraumi taktak pawl kha Khrihfa hruaitu pawl lala in fehsual an rak ti ih, an rak that tampi zo. Curuangah, kan mah vek ih a ttong lo pawl, thil a hru lo pawl khal, Khrih ah unau, Pathian ih a cohlanmi le a duhdawtmi an si ti in, kan hmuh thiam a tul. 
6. Kan lamdan-awknak tete pawl hi funkhawm in hnatuan KHAWM tlaang kan tum lo. Zo kan ti thei sawn ti ih zuam awk ding lungput tamtuk kan nei. Jesuh ih thlacammi, "Ka pa, nang le kei pum khat kan si bang in pum khat te ih an si theinak ding hrangah thla ka cam (Jn 17:22)" hi kan thelh hmang ka ti. Pathian in a hna kan tuan tikah, zuam awk ciamco ding in fial lo. Pum khat te in duhdawt aw in thanso khawm in fial sawn.

Lai Thuamhnaw Hruk hi in Thendarhawk Ter Sawn Maw?

Asi rori, mihrek khat cu mah le hrinhnam hnipuan hruk tikah, hrinhnam pakhat le pakhat hmuh awk daan danglam a suahter. Curuangah puaini lawng ih hrinhnam thuam hruk ding a si tiah mihrek khat in an timi hi ka ruah daan suah ka duh ve. 

Kan hrinhnam puan kan hruk ruangah thlei danawknak a suak timi cu a diknak zawn tla a um ding nan, hrinhnam puan kan hruk lo khal le cucu a um thotho dingmi thu a si. Minung cu mai hrinhnam kha ttan lo ding ti sehla a cang thei lo. American ih hminthang philospher khal si ih theologian khal asimi Reinhold Niebuhr ih timi hi a dik zet ka ti: minung cu kum khat hnih tiang hnawiti fawp ih tthangmi kan si ruangah, midang hnak in in hringtu nu cu kan duh cuang. Cuvek thotho in, kan inn sungsang, kan pawlkom, kan miphun le ram cu midang hnak in kan duh. Ziangah tile kan pawl aw tam bik ih, duhdawtnak hri midang hnak in a fekce ruangah a si tiah a ti. Zo khal in mai nulepa, ulenau, mai phunhnam duhdawt cu a sual maw ti sehla a sual hrimhrim lo kan ti ding. Kan hrinhnam puan kan hruk tikah, Laimi duhdawtnak, hrinhnam duhdawtnak thinlung in pek sinsin a si ahcun cucu thil tha tuk a si. 

Asinan, kan nulepa, kan innsaang, kan pawlkom le kan miphun kha midang hnak in kan duhdawt sawn ruangah, midang va duhdawt lonak, a dik lo zawng ih thil va tuahnak ih kan hman a si ahcun, cucu, Jesuh hnak in nunphung kha kan thupit ter sawn thlang tinak a si. Jesuh hi luu bik ah kan ret a si ahcun, kan thuamhnaw, kan fimnak, le kan lamdan-awknak pawl hi Pathian ih thlawsuah par mawi an si tiah kan ruat thiam sawn ding. Kan lamdan-awknak pawl hi rak suahpi cio in Pathian sunlawinak hrang ah kan hmang tlaang pei tiah ka ti aw sawn ding. Lamdan-awknak hi siatserhnak a si lo, pakhat le khat do awknak khal ih hman ding khal a si lo. Pakhat ih famkim lonak pakhat in famkim ter thei sawnnak ding hrangah Pathian pekmi thlawsuah sawn an si. Leitlun hi ziangkim bang aw theh sehla, kan that aw theh ding. Kan fala duh, kan tlangval duh a bang aw theh ding ih, kan buai theh ding. Curuangah, Pathian in leilung le milai pawl in sersiam tikah, a bang aw lomi tam bik in a sersiam. Nangmah le keimah vek lei tlun ah zohman Pathian a tuah lo. Curuangah, kan bangawk lonak hi thleidan awknak ah hmang lo in, famkim ter awknak ah hmang thiam sawn uh si. Pathian in a sersiammi pawl cu pakhat le pakhat bukawton nun (interdependent life) nei dingah in tuahmi kan si. Curuangah Paul in Jesuh cu ruangpum ih luu vek a si ih, zumtu cu a ruangpum vek kan si tiah in sim (1 Kor 12:12). 

Curuangah, kan Lai thuamhnaw pawl hi puai ni lawng ah hruk si sawn lo in, ni tin hruk theimi thuamhnaw si sawn ding in kan sersiam sin ding hi a thu pi zet tiah ka ruat. Tuisan ah Lai thuamhnaw hi a phunphun in tuah a si vingvo ih lungawi um zet. Kan hruk tam deuhdeuh a sile, nitin kan hnipuan ah a cang ding ih, mai miphun duh sinnak khal ah lam in hruai ding. Tuisan ih kan buaimi cu mai miphun khal duhdawt a thiam nawn lomi Laimi kan tam vingvo mi hi riahsiat a um sawn. Mai miphun a duhdawt cia zo pawl khal in kan thuamhnaw kan hruk tikah, midang khal in an hruk tik khal ah siseh, "Pathian in hi vek thuamhnaw mawite tla hi kan unau te hnen ah a ra pe ual tiah" Pathian ih mangbangza a mawinak kha kan thangthat sawn pei tiah ka lo sawm. 

Salai C. Luai ih Thusuhmi Lehsalnak

Salai C. Luai in hi ti in a khuaruah harmi thu a suah: "Biaknak hi nunphung ah kan canter ding maw, nunphung hi Biaknak ah kan canter sawn ding ti ka fiang thei lo" a ti. A tanglam bang in kei in ka let. Hmaisa bikah, nunphung timi cu na theihcia zo bang in, mirang in culture ti a si ih, culture timi hi a tawi zawng cun, "Nuntu khuasak daan" or "Way of Life" tiah an ti. Cumi sungah cun, kan ttong, kan hla, kan thuamhnaw, kan calai le kan biaknak ti vek pawl a tel theh. 

Na thusuhmi hi thu pahnih in then ka duh. Pakhatnak, "Biaknak hi nunphung ah kan can ter ding maw?" Kan biaknak hi nunphung ah kan can ter ding maw ti tikah, a pakhatnak ruahnak cu, "Pathian thu hi kan nitin nuntu khuasak daan ah kan canter ding maw" tiah kan simmi thawn a bang aw tiah ka ruat. Cumi a si le can ter ding a si. Asinan, a pahnihnak ruah daan ah, kan biaknak hi nunphung ah kan can ter ding maw tiah kan ti tikah, "Pathian thu hnak in kan pupa pawl ih ruahnak le nun daan hi kan thupit ter deuh ding maw? timi thusuhnak khal a si thei. Cu ti a si ahcun, "Can ter hlah ee." Ziangah tile, nunphung tinkip ah a thami le a sia cawn ding tha lomi an um. Cumi cu Pathian thu in rem that ding a si. A tawi zawng cun, kan biaknak le kan Pathian thu hi kan nunphung sungah luh ter in, kan nun phung tha lomi pawl remnak hrangah hmang uh si tinak a si. 

A pahnihnak ih na thusuhmi, "Nunphung hi Biaknak ah kan can ter ding maw?"  Kan nunphung pawl hi Pathian in kan pilepu pawl hnen ah Laimi miphun phun khat si ve ding in, thlawsuah a rak pekmi a si. Curuangah, a tha lomi kan nunphung pawl an um a si le a thami in kan thleng ding ih, san a man lomi pawl sanman ko kan tuah ding, a thaciami pawl kan kil khawi ding ih, nunphung ttha in petu Pathian sunlawinak hrangah kan hmang ding. Kan Lai hla aw te in Pathian thangthat khal kan zuam ding. Midang thuamhnaw kha man har zet ih lei tum ciamco lo in, kan mai Lai thuam te thawn thitumnak le thusimnak le khawmnak khal ah kan hmang vingvo ding. A tawi zawng cun, kan nunphung hi kan Pathian sunlawinak hrangah can ter ding tinak a si. 

Cun, kan Laimi pawl ih kan ralrin a tul zet tiah ka ruahmi cu mirang a si ta poh in mifim bik ah kan ruat theu. A hlan mirang Missionary pawl in mission hnatuan kan rak ruah daan kan palhmi a tampi tiah ca an suah rero lai ah, cu bang khal siar mumal lo in, a vei hnihnak thil sual tuah tum mirang an tam tuk. Mirang ram ah fimnak ka zir rero lai ih, ka tonmi mirang hrek khat cu an fim tuk nan, mihrek khat mirang cu kan Asian philosophy le culture khal zirzoi dah lo in, mi a nautat, a zohniam zettu an bo lo. Tulai mino in kan nunphung a hmu niam ih a zawmtai tu ruahnak hi ruahnak tha lo a si ti kan lung a fim a tul.

An mah mirang pawl cun, an nunphung a simi a tam sawn cu an biaknak thawn an kop cih ter theh. An uico tiang hman biak inn ah an rak keng ih, Uico hrang thlacamnak tiah a hlir ten an tuah. Cun Hollyween season an ti ih, tihnung rap thlak thei bik in an tuah aw ih cu vek khal an biaknak thawn a cem tu tampi an um thotho.  Cuvek miphun an si nan, midang miphun le nunphung karlak ih an rat tikah, nan nunphung cu Patian biaknak ah a thiang lo ee, nan palh tiah an ra timi khi, mihrek cu an thuruah daan a fate tuk ruangah a si ti kan fiang a tul. Mi uk duhnak lungput, colonial spirit; an hnak in sinak sang kan nei timi lungput, superiority complex nei mirang tamtuk an um lai. George Santayana ih timi hi zokhal in kan hngilh lo ding ah a tha tiah ka ruat. " Those who cannot remember the past are condemned to repeat it." Kan hlan ih a fehcia zotu pawl ih tuah thatnak le palhnak pawl zirzoi lo in hmai ih kan feh ahcun, an palhnak cu veihnih kan palh lala ding tinak a si cu. 

Culture timi cu a tlun ah ka sim zo ih Christianity timi cu hrilfiah daan a phunphun a um ding nan, kei cun,  Jesuh Khrih kha an nuntu khuasaknak ah thuneitu le luu bik ih a re tu tinak a si tiah ka hrilhfianh duh. Christianity le culture in ziang tin kan peh tlaih ter ding timi hi ka cahram na siar huam le rak siar leh aw. A dang thu dang tete na suhmi pawl cu hi ka cahram rak siar le, a lo bawm men ding: 

http://sannothuan.blogspot.com/2008/10/laithuam-le-pathian-biakkhawmnak.html

Duhdawtnak thawn,

San No Thuan

Lai Thuam le Pathian Biakkhawmnak

Lai thuam te thawn biakinn sungah khawm a thiang maw, a poi maw? timi hi thusuh ding taktak a si. Ziangah tile, mihrek khat biaknak lam Saya pawl in Lai hnipuan thawn biak inn sungih khawm khi an soisel zet. Cui tlunah, Khrihfa biaknak hi Kawl cozah in ramdang biaknak le nunphung a si tiah ziang ruangah an ti? Lai thil le Lai hla hi biakinn sungah hruk thiang lo, sak thiang lo ti hi khui ruahnak in a ra suakmi a si ti pawl hi hi tawk cahram sungah ruah ka lo duhmi a si.

A hlan kan pilepu pawl ih san ah an hnipuan tha bik cu Lai thil hi a si. An pum khawm awknak ah maw, thu pi hla pa an rel zik tinte'n an hrukmi cu kan Lai thilthuam hi a si. Asinan, Missionary pawl an rat tikah, an timi cu Khrihfa si nan duh le, nan sam nan tan ding, cun, Lai hla nan sak nawn lo ding, nan khuang khal nan tum thei lo tiah an rak ti, nan puantial khal nan sin thei lo tiah an rak kham. Kan mai hruk mi vek hnipuan nan hru pei tiah an rak zirh. A thatnak tampi a um nan, a that lonak te khal a rak um ve. Cu ruangah, Mirang ralbawi pa cun, missionary pawl ih hnatuan daan a zoh a zoh ih a timi cu, "kum a rei tikah, Laimi pawl in an nunphung hi an zahpi leh ding ih nun phung nei lo miphun ah nan can ter leh ding" tiah a rak ti dah.

Kan pupa tampi cun, cui kan sam mawi tan hnak in, kan hla mawite sak nawn lo hnak in, kan puantial te sin nawn lo ding hnak cun, Khrihfa ih can lo kan duh sawn tiah an rak ti ih minung tampi Khrihfa cang duh lo in an rak um. Kan Laimi pawl thu le hla thatha thawn kan mit in vaan ter ih in hruai rerotu Rev. Thang Tin Sum in a ca-uk Keimah Khawte Fa (1999:196-7) timi sungah hi tin kan Lai pupa pawl ih Pathian zum thei lonak thu a ngan. Missionary pawl in:

Khristian a simi pohpoh cu:- an lu an met ding. Bawngbi, lungzi an hruk ding. Lai hla an sak lo ding. Lai thuamhnaw hmuahhmuah nan hlon thluh ding, nan hruh nawn lo ding tvp ... ti ah na tuk in an zirh ciamco.

Kan khua ah Pu Khaw Za Hnin timi ka pai' tlangsuak a um. Amah cu Lai daan duh zet mi  asi. Lupawng pawng var thawn a um ringring. Mawi a ti aw tuk lawmam. Vei khat cu kan khua Khristian pawl in Pathian awi an sawm ih a lu an metter. A siang lo cing te'n a lu cu a met. Sam tawite thawn, lupawng lo ih um cu a thiam thei lo ih khawvel ah a cangsal. A sam a zuat ih a thih tiang lupawng thawn a um sal.

Hlan Khristian hruaitu pawl hin, kan Lai daan hnipuan hruh le sam sau zuat ih lupawng thawn um, Lai hla sak khal in Pathian biak a theih ve ko, Khristian can a theih ve ko ti hin in rak zirh ta hai sehla kan pupa pawl khal Khristian an rak cang thei ve ko ding ti ah ka ruat. Kan nunphung le biaknak in rak thleidan sak thiam lo ruangah kan pupa pawl Khristian an rak cang lohli thei lo a si hmang ti ah ka ruat.

Cui missionary hrek khat ih thiltuah daan ruangah, a rahsuakmi cu Lai mino pawl in kan pupai' zaihla aw te in hla kan sak thiam nawn lo. Kan pupa ih an hlawn thil le hla pawl kan zahpi. Ram dang kan thlen tikah, nan nunphung hla in sak sak hnik uh tiah mirang pawl in in ti tikah, mino pawl in sak ding kan nei lo, a thiam khal kan thiam lo. Miphun pakhat sinak ah, mai nun phung hla, mai ttong fumfe zet ih neih hi a thupi ngaingai. Missionary pawl in khuangtum an huat ruangah, pawl tthen awk ttul lo dingmi, pawl tthen awknak a rak suak dah.

Hi ti ih an tuahmi pawl hi tuisan fimsan ah, miraang pawl in mission kan rak tuah daan kan palhnak a si tiah ca tampi ah an ngan sal. An timi cu an mai aw te thawn Pathian hla phuah ter in sak ter sehla, hla thatha an nei ding nan tiah an ti. An mai khurkhua ruahnak thawn mil aw in Pathian thu simsehla, Pathian an zum daan a hnget sin ding nan tiah an ti. Cui an rak ti sualmi cu, tulai ih Laimi Pathian thusim pawl le zumtu tampi in kan pom eu eu lai. Lai thuam te ih biak inn sung feh cu a thiang lo ti in kan ti ih, mirang thuam a simi Suit le Necktie cu a thiang kan ti. Curuangah, kawl pawl hnen ih Pathian kan sim tikah, necktie thawn suit thawn thu kan sim ih, ramdang nunphung ih ciahmi biaknak an ti ih a cozah pi khal in Khrihfa pawl ih mission lam zin an kham vingvonak a si ti a fiang hrih lomi kan tam tuk lai.

Jesuh cu Judahmi pawl thusim ding ih a feh tikah, suit le necktie a hru lamlam lo. An mah Judah pawl ih pupa puan te a sin ih a tawi a vaak. Jesuh Lai tlaangah ra sehla, Lai thuamte sin in biak inn sungah thu a sim rero ding. Mawi le tha deuh in kan hruk theinak ding in zirh ding ih, kan nunphung a fam kim ter sin ding. Jesuh hman ih a thiang a timi pupa thil ziang ah kan nih a dungthluntu pawl in khawmnak ah a thiang lo kan ti thei? Mai thuamhnaw cu a thiang lo ti ih midang thuamhnaw sawn Pathian biaknak ih a thiang tiah ti cu san a man lomi ruahnak hlun a si. Midang nunphung SAL ih a taanglai pawl ih ruahnak a si.

Lai thuam te thawn Pathian thangthat ding tiah kan ti tikah, mihrek in hi ti in thu in sut: "Hi mi kan pi le pu in an rak hrukmi ngaingai cu angki si lo in, puan kha an liang ah an bat .... a tanglam tla hi bawngbi sau si lo in, biarkaih pawl a si tik ah, khi vek in biak inn kan feh le teh ziang a bang pei?" Hi thusuhnak hi a tanglam bang in vun lehsal ka duh. 

Kan Lai nunphung (culture: kan ttong, hla, nun daan, thuamhnaw, khuaruah daan tvp)  hi Khrihfa pawl in kan vun hawlsal tikah, kan nunphung biaknak ih kan lak daan a tlaangpi thu in phun thum in a um tiah ka ruat. 

• A pakhatnak pawl cun ziang khal lak ding tlak a um lo an ti ih, a hlon in an hlon (Rejection Model). 

• A pahnihnak pawl cun, Lai nunphung ih ummi ziang kim ih a tha theh tiah an ti. San man, man lo, a ttha sia khal ruat lo in an lak theh (Acceptance Model). 

• A pathumnak pawl cun, a tha lomi kha a thami in kan thleng ding ih, san a man lomi kha san a manmi ah kan sersiam ding an ti. Lai nunphung kha an thanso ter (Transformation Model). 

Tui san ah Khrihfa ih kan fehpi a tulmi cu a pathumnak pawl ih fehpi daan hi a si. Ziang Lai nunphung khal Khrihfa cun a hlon theh ih midang hni le puan, miphun dang thu le hla, ttong le nunphung lawng a thupit tertu pawl cun, Laimi kha caan a rei deuh tikah, miphun hlo ah an can ter leh ding. Cun, ziangkim a tthasia tilo in Khrisfa biaknak ih kan luhpi a si le, kan kawhhran pawl cu nunphung pawlkomnak (cultural churches) ah a cang ding ih, Jesuh cu Bawi si nawn lo in, nunphung sawn in in uk ding. Nunphung kip ah a sia le a tha an um. Minung nunnak a cawisang ih a famkim ter tu cu nunphung tha an si.  Asinan, a pathunak pawl bang in kan pupai' nunphung pawl kha Pathian sunlawinak hrangah kan rem, kan thanso ter ih, kan hman a si le, Laimi kan sinak khal hlo lo in Pathian kan thangthat thei ding. 

Pathian cu kan pi le pu hnen ah thlarau in a rak um ih, Laimi pawl miphun pakhat ih sive ding ah, kan ttong le, kan hla, kan lam, le kan thuamhnaw mawi pawl kan pupa hmang in a rak sersiam. Curuangah, kan Lai nunphung pawl, kan hla, kan laam le, kan ttong tvp. tulai ih a thleng aw reromi nunphung (culture) thawn mil aw in kan rem ding ih nunphung nei miphun ih in tuahtu kan Pathian thangthatnak ah kan hman ding hi Laimi zumtu pawl ih kan Pathian biak daan ding hrimhrim a si. 

“Khristian Hmin” Neih A Tul Maw?

Tulai ah, "Khristian Hmin" ti in Bile sung ih hmin le nitlaknak lam ih hmin pawl hi kan Laimi pawl in kan hmin hmai ah kan pe aw tam zet. Kan neih a ttul maw tihi ruah tlak zetmi thu a si. Cun, Khristian Hmin ti ih pek awk tik ih a thatnak le that lonak teh ziang an si? Anetnak ah kan neih a si le ziang ruangah kan neih a ttha ti pawl hi a tanglam ah simfiang ka duh.

1. “Khristian Hmin” timi hi a um maw?

A hmaisabik ah “Khristian Hmin” timi hi a um maw? ti hi ruat ta sehla. Khristian hmin tiah kan ti tikah, Laimi mitam sawn ih kan ruah daan cu, Bible sung hmin pawl lawng khi an si. Asinan, Bible sung hmin lawng khi Khristian hmih ti ih kawh hi a dik maw ti hi kan ruah a tul. Khristian timi cu Khrih timi le – ian timi tongfang pahnih a kom awmi a si. Khrih cu Jesuh Khrih tinak a si ih, - ian timi cu hmin pakhat dungah bunmi (suffix) a si. Asullam cu minung/thluntu tinak a si. Thuthimnak ah, Russian, Russia minung pawl, Brazilian, Brazil minung pawl, tvp… theologian, Pathian thu simzir pawl tinak a si. Curuangah, Khristian timi cu Jesuh Khrih ih minung pawl, a dungthluntu pawl tinak a si. A sile, zo pawl hi Jesuh ih minung pawl le dungthluntu pawl an si? Amah a zumtu hmuahhmuah cu Jesuh ih dungthluntu le a minung pawl kan si. Israel mi pawl le nitlaknak lam ih minung pawl lawng a dung thluntu an si lo. Na Lai hmin te hrimhrim khal hi Khristian Hmin sitte a si. Ziangah tile, Pathian cu Thlarau a si ih cui thlarau ih hnatuannak cu na suah na seem lai le, na hmin an lo sak lai hrimhrim ah a lo theihpi tu le a si. Curuangah, Bible sung hmin lawng Khristian Hmin ti ih ruahnak hi a famkim lomi ruahnak a si.

2. Bible sunghmin le nitlaknak lam hmin pekawknak ih a tthatnak

Bible sung hmin kan pekawknak tikah a thatnak le that lonak a um. Ahmaisa a thatnak ka ngan ta ding.

1. Bible sung ih hmin neitu ih nun daan bang tuk in nung seh/ka nung ding ti duhnak lungput thawn a si theu.
2. Ram dang feh tikah, midang in ol ai te in in ko thei hngai seh tinak khal ih nei kan tam.

A pakhatnak lungput thawn pekawkmi le lakmi a si ahcun a tha zet ko tiah ka ruat. Asinan, Khrihfa hmuahhmun cun neih hrimhrim ding ti ih pek awk cu a tul tiah ka ruat lo. Ziangah tile, cui Bible sung hmin lo khal in Khrihfa tha te si a theih thotho. A pahnihnak khal cu a tha ko nan, kan hmin mawi le sullam neimi hi midang in an thei nawn lo. A hlo cihta theu. Kan Laimi hminte khal hi kan cinken ringring ding a thupi zet.

3. Bible sung hmin le nitlaknak lam hmin pekawknak ih a tthat lo nak
Bible sung hmin le nitlaknak lam hmin pek awknak ih a that lo nak lam khal cu a rak um ve. “Khristian Hmin” cu neih lo cang lo ti in biaknak lam in maw, zumtu dang in maw hmin dang kan pekawkmi hi a kilkip in thlir sal tikah, a that lonak kan hmu thei.

A. Post Colonial Criticism timi "midang ih ukmi si duh lonak mit" ih zoh daan hi tulai a neta bik ih a laar zetmi khur khuaruah daan a si. Cui’ mit thawn “Khristian Hmin” timi hi kan zoh sal tikah a that lonak thu pahnih in kan hmu thei:

1. Kan Lai hminte le kan nulepa in sullam nei zet ih pekmi hmin cu Pathian hmai ah a tawk lo tiah kan ti thawn a bang aw. Midang miphun hmin lak lawngah, famkim deuh ih hmuh awk cu mah le mah nautat awknak lungput a si.
2. Kan Lai hmin mawi te cu kan taanta ih, midang nunphung sawn kha kan khaisang ciamco ti khal kan ruat theu lo. Thuthimnak ah, Laimi in Jacob timi hmin hi kan hmang tam pam. Jacob timi ih sullam cu “ke-dil kaitu” tinak a si. A upa Essua thawn a nui pum sung in an suah lai ah a upa ih ke dil a kaih ruangah “kedil kaitu” tiah a hmin an pek. Kan Lai hmin mawi te kan thlau ta theu ih, hmin sullam nei cuca lomi midang miphun ih hmin kan uar sawn theu.

B. Contextual mission perspective timi “umnak thawn mil aw in Pathian hnatuannak mit” thawn kan zoh a si le:

1. Jesuh khrih hman mission a tuah tikah, Pathian sinak khal nei thotho in, Judah ram ah a rung suak ih, an mah Judah pawl thawn pawlkom aw thei ding in, Judah mi pawl ih hmin, hnipuan le nun phung a la mei. Ziangah tile Judahmi pawl sung ih a tlanleen theinak ding hrang ah a si.
2. Jesuh vek in mission kan tuah ding kan ti le, "Khristian Hmin" ti in, Bible sung hmin le nitlaknak lam hmin pawl hi Khrihfa a cang pawl kha hramhram in va pek a tulnak a um lo.
3. Cu hnak in kan mission hnatuannak ih khua le ram ih hmin le sinak sawn khi kan mah asimtu sawn in Pathian thu kan sim theinak dingah, va la sawn sehla, kan Pathian thusim a hlawhtling sawn ding. Jesuh Laitlaang ah suak sehla, Lai pacang hmin tha tak a la mei ding ti cu zum hlelh ding a um lo.
4. Lai hmin sullam sia tuk mi lawng Laihmin lala in sullam tha deuh ko Jesuh in thleng sak ding ka zum. Thuthimnak ah, “Sia Khong” (bad collector) tivek hmin khi Jesuh in Bible hmin, “Peter Sia Khong” tivek bet lo in “Tha Khong” ti in in rem sak sawn ding ka zum. Jesuh cu kan nunphung siatsuah ding ah a ra lo. Kan nunphung a tha lomi le a rem lomi pawl rem ding le famkim ter sawn ding ah a ra a si ti kan hngilh lo ding a thupi zet.

Thunet nak ih ka sim duhmi cu Laimi in hmin kan pekawk tikah, ziang lungput thawn kan pe aw ih, ziang lungput thawn hmin dang hi kan lak ti tha te ih kan ruah a tul. Ka ti zo bang in “Khristian Hmin” hrimhrim a um lo. Jesuh dung a thluntu cu Khristian tinak ih sullam a si bang in, na Lai hmin te khal hi Khristian hmin a si thotho.

Asinan Bible sung ih hmin le nitlaknak lam mi maksak pawl ih hmin kan lak ding a si le a tanglam thu hi kan ruahta ding ah a thupi tiah ka ruat.

1. Kan lakmi hmin neitu nu/pa bang in ka nung ding ti ih kan thinlung put kan ret ahcun thil tha a si.
2. Kan umnak hmun ih zir in kan hnatuan a hlawh tlinnak ding a si ahcun a tha zet. Asinan, Laimi in kan umnak ram ih hmin kan lak tikah, First name lawngah la in, a dang pawl cu Laihmin si thei sehla, Laimi kan sinak khal hlo lo in kan fingkhawi thei ding.
3. Asinan, “Khristian Hmin” kan neih ttul rori ti vek lungput thawn kan mah le mah siseh, midang khal siseh, hmin kan pek awk lo ding khal a thupi ngaingai. Ziang ruangah tile, mah le mah hmuh niam awknak lungput ih hrampi a si.
4. “Khristian Hmin” na neih tul tin, Khrihfa a cang tharmi Kawl pa/nu kha a hmin kan va thleng sak tikah, a sung khat unau pawl cun, midang miphun ih nunphung uar pa/nu ti in an ti ih an zoh niam sawn. Jesuh cun, an hmin a thleng hrimhrim lo ding. A thinlung le nunnak lawng a famkim ter sawn ding.